เมื่อวันที่ 14 กุมภาพันธ์ 2569 นายอรรษิษฐ์ สัมพันธรัตน์ ปลัด กระทรวงมหาดไทย ประกาศนโยบายขับเคลื่อนการพัฒนาพื้นที่ผ่านกลไก “One Plan” และแผนปฏิบัติการแบบ Rolling Plan ระยะ 3 ปี (พ.ศ. 2569–2571) เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตประชาชนและแก้ไขปัญหาความยากจนอย่างยั่งยืน ตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง

การประกาศครั้งนี้ถูกมองว่าเป็นการวางรากฐานเชิงยุทธศาสตร์ครั้งสำคัญ ปรับกระบวนทัศน์การพัฒนาจากการมุ่ง “การเติบโตทางเศรษฐกิจ” เพียงตัวเลข มาสู่ “การพัฒนาที่ยั่งยืน” ที่ให้ความสำคัญกับรายได้สุทธิ ความมั่นคงในชีวิต และความสามารถในการพึ่งพาตนเองของครัวเรือนฐานราก

จากความยากจนเชิงรายได้ สู่ความยากจนหลายมิติ

กระทรวงมหาดไทยประเมินว่า ปัญหาความยากจนในปัจจุบันไม่ได้จำกัดอยู่เพียงรายได้ต่ำ แต่เชื่อมโยงกับโครงสร้างโอกาสทางสังคม การเข้าถึงทรัพยากร และความเหลื่อมล้ำเชิงอำนาจ การแก้ปัญหาแบบสงเคราะห์เฉพาะหน้าหรือการทำงานแบบแยกส่วนระหว่างหน่วยงาน (Silo-based) ในอดีต ไม่สามารถสร้างความยั่งยืนได้จริง

ด้วยพันธกิจ “บำบัดทุกข์ บำรุงสุข” และเครือข่ายราชการส่วนภูมิภาคที่ครอบคลุมทุกพื้นที่ มท.จึงปรับแนวทางสู่การบริหารจัดการเชิงพื้นที่ (Area-based Management) ให้จังหวัด อำเภอ และตำบลเป็นแกนกลางของการแก้ปัญหา

“One Plan” รวมพลังทุกแผน สู่เป้าหมายเดียว

หัวใจสำคัญของนโยบายคือ “One Plan” หรือการจัดทำแผนพัฒนาพื้นที่ที่เป็นเอกภาพ เชื่อมโยงแผนชุมชน แผนท้องถิ่น และแผนจังหวัดให้สอดคล้องกัน ลดความซ้ำซ้อนของงบประมาณ และใช้ข้อมูลเชิงประจักษ์ในการชี้เป้าคนจนอย่างแม่นยำ

กลไกดังกล่าวทำงานควบคู่กับ สำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ (กปร.) เพื่อบูรณาการโครงการพระราชดำริเป็นฐานการพัฒนา เช่น การจัดการน้ำ ดิน และป่าไม้ ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของเศรษฐกิจชุมชน

Rolling Plan 3 ปี แก้จุดอ่อนงบประมาณรายปี

แผนปฏิบัติการ Rolling Plan (2569–2571) ถูกออกแบบให้มีความยืดหยุ่น ทบทวนและปรับปรุงทุกปี แต่ยังคงกรอบเป้าหมายระยะยาว 3 ปีไว้ต่อเนื่อง ช่วยให้โครงการขนาดใหญ่ เช่น การแก้ปัญหาน้ำท่วมซ้ำซาก หรือการปรับโครงสร้างอาชีพเกษตรกร เดินหน้าได้ไม่สะดุดเมื่อสิ้นปีงบประมาณ

นอกจากนี้ ยังเน้นการติดตามผลด้วยข้อมูลจาก TPMAP และ จปฐ. เพื่อประเมิน “ผลลัพธ์” (Outcomes) มากกว่าจำนวนกิจกรรม เช่น

รายได้สุทธิครัวเรือนที่เพิ่มขึ้น

ครัวเรือนที่มีอาหารปลอดภัยและน้ำใช้ตลอดปี

กลุ่มอาชีพที่บริหารจัดการตนเองได้โดยไม่พึ่งงบประมาณต่อเนื่อง

9 จังหวัดนำร่อง ต้นแบบพัฒนาเชิงพื้นที่

ปีงบประมาณ 2568–2569 กระทรวงมหาดไทยคัดเลือก 9 จังหวัดนำร่อง ได้แก่ น่าน เชียงใหม่ พิษณุโลก แพร่ เพชรบุรี นครนายก ปราจีนบุรี นครศรีธรรมราช และนราธิวาส เพื่อทดลองขับเคลื่อน One Plan แบบ Sandbox

ตัวอย่างผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น อาทิ

น่าน ลดการปลูกข้าวโพดเชิงเดี่ยว หันสู่พืชเศรษฐกิจมูลค่าสูง

พิษณุโลก ขยายผล “บางระกำโมเดล” ช่วยเกษตรกรเก็บเกี่ยวก่อนน้ำหลาก

นครศรีธรรมราช ฟื้นฟูลุ่มน้ำปากพนัง แยกน้ำจืด–น้ำเค็ม ลดความเสียหายอุทกภัย

นราธิวาส พัฒนาดินพรุเสื่อมโทรมสู่เกษตรผสมผสาน สร้างอาชีพทางเลือกในพื้นที่ชายแดน

การดำเนินงานเหล่านี้สะท้อนบทบาทของ One Plan ในการเชื่อมโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่เข้ากับวิถีชีวิตรายครัวเรือนอย่างตรงจุด

เร่งพัฒนาคน สร้างผู้นำการเปลี่ยนแปลง

ปลัด มท. เน้นย้ำการพัฒนาศักยภาพบุคลากร ทั้งข้าราชการ ผู้นำชุมชน และปราชญ์ชาวบ้าน ให้เป็น “Change Agents” ในพื้นที่ โดยใช้ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชดำริเป็นแหล่งเรียนรู้ ถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านการจัดการทรัพยากร การวิเคราะห์ข้อมูล และการวางแผนธุรกิจชุมชน

ความท้าทายและก้าวต่อไป

แม้นโยบายมีความก้าวหน้า แต่ยังเผชิญความท้าทาย เช่น การบูรณาการข้ามกระทรวง ความต่อเนื่องของผู้บริหารในพื้นที่ และการเชื่อมโยงฐานข้อมูลระหว่างหน่วยงาน

กระทรวงมหาดไทยจึงมีแผนผลักดันงบประมาณเชิงพื้นที่ (Area-based Budgeting) และพัฒนาระบบ Dashboard ติดตามผลแบบ Real-time เพื่อเพิ่มความโปร่งใสและประสิทธิภาพ

เป้าหมายสูงสุด: “อยู่ดี กินดี พึ่งพาตนเองได้”

นโยบาย One Plan และ Rolling Plan ระยะ 3 ปี ไม่เพียงเป็นการจัดทำแผนราชการ แต่คือการปฏิรูประบบบริหารพื้นที่ทั้งระบบ โดยมีหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงเป็นเข็มทิศ

หากสามารถขยายผลจาก 9 จังหวัดนำร่องสู่ทั่วประเทศได้อย่างต่อเนื่อง เป้าหมายที่ว่า “ประชาชนอยู่ดี กินดี พึ่งพาตนเองได้” ก็มีแนวโน้มจะกลายเป็นรากฐานที่มั่นคงของการพัฒนาประเทศในระยะยาว.