เมื่อวันที่ 18 กันยายน 2569  ดร.สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์ประจำสำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ทำหนังสือถึง นางสาวมณีรัฐ เขมะวงศ์ สมาชิกวุฒิสภาจังหวัดเชียงราย เมื่อวันที่ 17 กันยายน 2569 ขอให้ผลักดันการแก้ไขปัญหาผลกระทบภาคการเกษตรจากการปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง หลังพบความกังวลต่อความปลอดภัยของผลผลิต การใช้น้ำเพื่อการเกษตร และผลกระทบต่อรายได้และตลาดของเกษตรกรในพื้นที่

ดร.สืบสกุล ระบุว่า ปัญหาการปนเปื้อนของแหล่งน้ำส่งผลกระทบต่อภาคการเกษตรอย่างน้อย 5 ด้าน ได้แก่ ความปลอดภัยของผลผลิต การใช้น้ำเพื่อการเกษตร ความเสี่ยงของพื้นที่ริมลำน้ำ ผลกระทบต่อรายได้และตลาด และการมีส่วนร่วมของเกษตรกรในการแก้ไขปัญหา

ประเด็นที่สร้างความกังวลเป็นพิเศษ คือกรณีการตรวจพบพืชผักและผลไม้ 18 ชนิด ในพื้นที่ตำบลท่าตอน อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ มีการปนเปื้อนของ แคดเมียม ตะกั่ว และสารหนู เกินค่ามาตรฐาน โดยพื้นที่เพาะปลูกส่วนหนึ่งเป็นพื้นที่ที่มีตะกอนจากแม่น้ำกก ทำให้เกิดคำถามถึงความปลอดภัยของผลผลิตทางการเกษตร รวมถึงความเชื่อมั่นของผู้บริโภคและตลาด

ขณะเดียวกัน เกษตรกรในพื้นที่ชลประทานแม่น้ำกกบริเวณฝายเชียงรายประมาณ 50,000 ไร่ รวมถึงพื้นที่ระบบชลประทานแม่น้ำสาย–แม่น้ำรวก หรือ RC1, RC2 และ RC3 อีกประมาณ 60,000 ไร่ ยังคงพึ่งพาน้ำจากระบบดังกล่าวเพื่อการเพาะปลูก จึงมีความกังวลถึงความเป็นไปได้ในการสะสมของโลหะหนักในดินและผลผลิต หากยังไม่มีระบบตรวจสอบและติดตามอย่างต่อเนื่อง

สำหรับพื้นที่เกษตรกรรมริมลำน้ำ ตั้งแต่พื้นที่แม่อายต่อเนื่องเข้าสู่จังหวัดเชียงราย ครอบคลุมหลายพื้นที่ รวมถึง เมืองเชียงราย เวียงชัย เวียงเชียงรุ้ง ดอยหลวง แม่จัน แม่สาย เชียงของ และเชียงแสน ตลอดจนพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากสถานการณ์น้ำท่วม ก็ยังต้องเฝ้าระวังตะกอนที่มากับน้ำและอาจตกค้างในพื้นที่เพาะปลูก ซึ่งอาจส่งผลต่อคุณภาพดิน น้ำ และผลผลิตในระยะต่อไป

นอกจากปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมและความปลอดภัยของอาหารแล้ว ดร.สืบสกุล ยังแสดงความกังวลต่อ ผลกระทบด้านเศรษฐกิจและตลาดการเกษตร โดยระบุว่า บริษัทส่งเสริมการเกษตรแบบพันธะสัญญาบางแห่งได้ยกเลิกการส่งเสริมพืชเศรษฐกิจเพื่อการส่งออกในบางพื้นที่ ขณะที่เกษตรกรบางรายประสบปัญหาถูกกดราคาหรือถูกปฏิเสธการรับซื้อ เนื่องจากผู้รับซื้อขาดความมั่นใจเกี่ยวกับความปลอดภัยของผลผลิต

ทั้งนี้ หากปัญหาความเชื่อมั่นในผลผลิตขยายตัว อาจไม่ได้กระทบเฉพาะเกษตรกรที่อยู่ในพื้นที่เสี่ยงโดยตรง แต่ยังอาจส่งผลต่อห่วงโซ่การผลิต การรับซื้อ การขนส่ง และตลาดสินค้าเกษตรในพื้นที่ภาคเหนือ จึงจำเป็นต้องมีข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่ตรวจสอบได้และสื่อสารต่อสาธารณะอย่างเป็นระบบ

ดร.สืบสกุลเสนอให้ “เกษตรกรต้องมีส่วนร่วม” ในทุกขั้นตอนของการแก้ไขปัญหา โดยเห็นว่าที่ผ่านมายังเปิดโอกาสให้เกษตรกรเข้ามามีส่วนร่วมไม่เพียงพอ ทั้งในด้านการกำหนดนโยบาย การเก็บตัวอย่างผลผลิต และการรับทราบผลการตรวจจากหน่วยงานภาครัฐ

จึงขอให้สมาชิกวุฒิสภานำประเด็นดังกล่าวเข้าสู่การหารือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง พร้อมผลักดันให้เกิดกลไกที่เปิดพื้นที่ให้เกษตรกรมีส่วนร่วมอย่างเป็นรูปธรรม ตั้งแต่ การตรวจสอบข้อมูล การเก็บตัวอย่างดิน น้ำ และผลผลิต การรับทราบผลการตรวจ ไปจนถึงการร่วมกำหนดแนวทางแก้ไขและมาตรการเยียวยา

ข้อเสนอสำคัญคือ ภาครัฐควรมีระบบติดตามสถานการณ์อย่างต่อเนื่อง ครอบคลุมทั้งแหล่งน้ำ พื้นที่เกษตร ดิน ตะกอน และผลผลิต พร้อมเปิดเผยข้อมูลผลการตรวจในรูปแบบที่ประชาชนและเกษตรกรสามารถเข้าถึงและตรวจสอบได้ เพื่อสร้างความเชื่อมั่นต่อความปลอดภัยของสินค้าเกษตร

ดร.สืบสกุล ระบุว่า ปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดนมีลักษณะซับซ้อนและส่งผลต่อประชาชนหลายกลุ่ม การแก้ไขจึงไม่ควรจำกัดอยู่เฉพาะการตรวจคุณภาพน้ำ แต่ต้องเชื่อมโยงไปถึง ความปลอดภัยทางอาหาร สิทธิและรายได้ของเกษตรกร ความเชื่อมั่นของตลาด และการมีส่วนร่วมของชุมชน เพื่อให้การรับมือปัญหาเป็นระบบและสามารถลดผลกระทบต่อภาคการเกษตรในระยะยาว