สมาคมเมล็ดพันธุ์ไทย หนุนรัฐบาลเร่งปรับปรุง พรบ. คุ้มครองพันธุ์พืชของไทย ให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล ก่อนพิจารณาเข้าร่วมอนุสัญญา (UPOV 1991) ยัน ไม่กระทบเกษตรกรผู้ปลูกเมล็ดพันธุ์ดั้งเดิม ยังรักษาสิทธิการเก็บเมล็ดพันธุ์ปลูกต่อทำได้ปกติ  สร้างโอกาสให้แก่นักปรับปรุงพันธุ์ของไทย แข่งขันในเวทีโลก 

เมื่อวันที่ 24 กันยายน 2569  ความเคลื่อนไหวเกี่ยวกับการปรับปรุง พรบ. คุ้มครองพันธุ์พืชของไทย และการเข้าร่วมเป็นสมาชิกอนุสัญญาระหว่างประเทศเพื่อการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ (UPOV 1991) ขณะนี้ยังอยู่ในการถกเถียงและพิจารณาความเป็นไปได้ ระหว่างภาครัฐ เอกชน ภาคประชาสังคม และเกษตรกร 

ล่าสุด นางบุญญานาถ นาถวงษ์  นายกสมาคมการค้าเมล็ดพันธุ์ไทย และสมาชิก ได้แสดงท่าทีสนับสนุนให้มีการแก้หรือปรับปรุงกฎหมายภายในประเทศให้เป็นไปตามหลักสากล ส่วนการตัดสินใจจะเข้าร่วมในอนุสัญญา UPOV 1991 หรือไม่  เพราะยังต้องพิจารณาอย่างรอบคอบร่วมกับเงื่อนไขการเจรจา FTA ที่รัฐบาลกำลังดำเนินการอยู่เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อประเทศชาติ 

โดยนางบุญญานาถ กล่าวว่าสำหรับความสำคัญของการปรับกฎหมายให้เป็นไปตามกติกาสากล และมองว่า จะช่วยดึงดูดการลงทุน และส่งเสริมให้นักปรับปรุงพันธุ์พืชพัฒนาสายพันธุ์ใหม่ๆ ที่ตอบโจทย์การเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศและโรคพืชในอนาคต และยังจะช่วยยกระดับอุตสาหกรรมเมล็ดพันธุ์ของประเทศไทยในระยะยาว เพราะ ปัจจุบัน  พรบ. คุ้มครองพันธุ์พืชของไทย ให้ระยะเวลาคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่เพียง 12 ปี ขณะที่มาตรฐานสากลในหลายประเทศ เช่น ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย มาเลเซีย เวียดนาม รวมถึงในแอฟริกา ให้การคุ้มครองขั้นต่ำอยู่ที่ 20 ปี

ทั้งนี้ การปรับปรุงกฎหมายนี้จะเน้นคุ้มครอง "พันธุ์พืชใหม่" เท่านั้น ไม่ได้กระทบต่อสิทธิพื้นฐานของเกษตรกร ในการใช้ประโยชน์จากสายพันธุ์ดั้งเดิม แต่จะช่วยปิดช่องโหว่ทางกฎหมายที่เปิดโอกาสให้เกิดการนำสายพันธุ์ที่ผ่านการพัฒนาอย่างยาวนานไปปรับเปลี่ยเพียงเล็กน้อย แล้วนำไปจดทะเบียนใหม่เป็นของตนเอง ซึ่งจะช่วยสร้างความเป็นธรรม และปกป้องนักปรับปรุงพันธุ์ไทยได้มากขึ้น อีกทั้งยังจะช่วยผลักดันเพิ่มมูลค่าให้อุตสาหกรรมเมล็ดพันธุ์ไทย เติบโตได้หลายหมื่นล้านบาทด้วย 

ส่วนกรณีข้อกังวลของเกษตรกรและกลุ่มประชาสังคมเกี่ยวกับการเข้าร่วมอนุสัญญา UPOV 1991 ที่อาจกระทบต่อวิถีชีวิต และเพิ่มต้นทุนของเกษตรกร ภาคเอกชนด้านเมล็ดพันธุ์  ทางสมาคมเห็นว่า กฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืชของไทยฉบับใหม่ และข้อตกลงในอนุสัญญา UPOV จะให้การคุ้มครองเฉพาะ "พันธุ์พืชใหม่" ที่ผ่านการพิสูจน์เอกลักษณ์เท่านั้น  ส่วนพันธุ์พืชดั้งเดิมหรือพันธุ์เก่าที่ใช้กันมานาน เช่น ข้าวหอมมะลิ 105 ที่มีอายุพันธุ์ยาวนานกว่า 50 ปี จะไม่ได้รับผลกระทบใดๆ เกษตรกรยังคงเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อ หรือซื้อขายผลผลิตสดได้ตามปกติและการที่จะการเก็บเมล็ดพันธุ์ใหม่ไว้ปลูกเองในพื้นที่ของตนเองก็ยังสามารถทำได้ แต่สิ่งที่กฎหมายห้ามคือ การนำเมล็ดพันธุ์ใหม่ ที่อยู่ระหว่างการคุ้มครองไปขยายพันธุ์เพื่อทำซ้ำและขายแข่งกับเจ้าของสิทธิ์ ซึ่งถือเป็นการรักษาความยุติธรรมให้กับนักปรับปรุงพันธุ์  ทั้งนี้ ในต่างประเทศที่เป็นสมาชิก UPOV ก็ไม่เคยปรากฏคดีความที่ฟ้องร้องเอาผิดกับเกษตรกรรายย่อย ส่วนใหญ่ เป็นการดำเนินคดีกับบริษัทที่จงใจขโมยสายพันธุ์ไปค้ากำไรเท่านั้น 

ส่วนประเด็นเรื่องราคาเมล็ดพันธุ์ที่เป็นต้นทุนการผลิต ยืนยันว่าการเปิดรับกฎหมายสากล จะช่วยกระตุ้นให้เกิดการวิจัยและพัฒนาสายพันธุ์ใหม่ๆ เข้าสู่ตลาด กลไกการแข่งขันจะทำให้ราคาสมเหตุสมผล ไม่แพงอย่างที่เกิดความกังวล สมาคมการค้าเมล็ดพันธุ์ไทย ระบุว่า ปัจจุบันมูลค่าการค้าเมล็ดพันธุ์ไทย อยู่ที่ประมาณ 24,000 ล้านบาท จากการส่งเสริมของภาครัฐ และการพัฒนาของภาคเอกชน ขณะที่การมีกฎหมายสากลจะช่วยผลักดันมูลค่าตลาดให้เติบโตถึง 50,000 ล้านบาทในอีก 10 ปีข้างหน้า ผ่านการขยายสัดส่วนการส่งออกไปยังต่างประเทศ