เมื่อวันที่ 7 ตุลาคม 2569    ในการประชุมคณะอนุกรรมาธิการด้านมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมและประเพณี วุฒิสภา ได้มีการพิจารณาแนวทางผลักดันแหล่งมรดกทางวัฒนธรรมของประเทศไทยเข้าสู่กระบวนการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก โดยเฉพาะกรณี นครประวัติศาสตร์เชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ และเมืองโบราณเชียงแสน จังหวัดเชียงราย พร้อมแลกเปลี่ยนมุมมองต่อแหล่งอื่นที่มีศักยภาพของประเทศไทย ทั้งเส้นทางรถไฟสายมรณะ จังหวัดกาญจนบุรี สะพานข้ามแม่น้ำแคว และพระปรางค์วัดอรุณราชวราราม กรุงเทพมหานคร

การประชุมครั้งนี้มี สว.วิวัฒน์ รุ้งแก้ว ประธานคณะอนุกรรมาธิการด้านมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมและประเพณี เป็นประธานการประชุม โดยมีสมาชิกวุฒิสภา คณะอนุกรรมาธิการ ผู้ทรงคุณวุฒิ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้าร่วมแลกเปลี่ยนข้อมูลอย่างรอบด้าน

ในส่วนของหน่วยงานภาครัฐ มีผู้แทนจาก กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม จังหวัดเชียงราย จังหวัดเชียงใหม่ และหน่วยงานด้านวัฒนธรรมและการอนุรักษ์ เข้าร่วมให้ข้อมูล โดยฝ่ายกรมศิลปากรมี นายชินณวุฒิ วิลยาลัย รองอธิบดีกรมศิลปากร พร้อมคณะ ร่วมในกระบวนการให้ข้อมูลและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นด้านโบราณคดี การอนุรักษ์ และการเตรียมความพร้อมของแหล่งมรดกทางวัฒนธรรม ทั้งนี้ กรมศิลปากรมีภารกิจโดยตรงในการดูแลและสนับสนุนข้อมูลด้านโบราณคดีและการอนุรักษ์ที่เกี่ยวข้องกับการผลักดันแหล่งมรดกโลก

นอกจากนี้ ยังมี นายบวรเวท รุ่งรุจี อดีตอธิบดีกรมศิลปากร และประธานสมาคมอีโคโมสไทย ร่วมให้ข้อคิดเห็นในประเด็นด้านวิชาการ การประเมินศักยภาพของแหล่ง และแนวทางการกำหนดคุณค่าโดดเด่นเป็นสากล หรือ OUV ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของกระบวนการนำเสนอแหล่งมรดกโลก

สว.มณีรัฐ เขมะวงค์ กล่าวว่า การประชุมครั้งนี้ทำให้เห็นภาพชัดเจนขึ้นว่า “มรดกโลก” ไม่ใช่เพียงการประกาศชื่อสถานที่แห่งหนึ่งให้เป็นแหล่งท่องเที่ยว แต่เป็นกระบวนการทางวิชาการและการบริหารจัดการระดับนานาชาติ ซึ่งต้องพิสูจน์ให้เห็นถึง คุณค่าโดดเด่นเป็นสากล หรือ Outstanding Universal Value (OUV) รวมทั้งต้องมีความเป็นของแท้ดั้งเดิม ความครบถ้วนสมบูรณ์ และระบบบริหารจัดการที่สามารถรักษาคุณค่าของพื้นที่ได้ในระยะยาว

กรณีของเชียงใหม่จึงเป็นบทเรียนสำคัญสำหรับเชียงราย เพราะเชียงใหม่ได้ดำเนินการเสนอชื่อมาเป็นเวลานาน และผ่านขั้นตอนสำคัญหลายระดับ ทั้งการจัดทำเอกสาร การตรวจสอบโดยศูนย์มรดกโลก และการประเมินพื้นที่โดย ICOMOS ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าการขึ้นทะเบียนต้องอาศัยทั้งข้อมูลทางประวัติศาสตร์ โบราณคดี สถาปัตยกรรม ภูมิทัศน์ วัฒนธรรม และระบบบริหารจัดการ

ขณะที่ เชียงแสน จังหวัดเชียงราย มีความสำคัญในอีกมิติหนึ่ง โดยเป็นเมืองประวัติศาสตร์ริมแม่น้ำโขง มีความสัมพันธ์กับพัฒนาการของล้านนา และเป็นจุดยุทธศาสตร์ทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อมโยงผู้คน วัฒนธรรม ศาสนา ศิลปกรรม และการค้าในภูมิภาคลุ่มน้ำโขง

ข้อมูลจากการประชุมระบุว่า เมืองเชียงแสนมีโบราณสถานภายในเขตเมืองจำนวนมาก และมีลักษณะเป็น “เมืองเก่าที่มีชีวิต” คือไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่โบราณคดีที่ไม่มีคนอาศัย แต่ยังมีชุมชน บ้านเรือน ระบบเศรษฐกิจ และวิถีชีวิตของประชาชนอยู่ร่วมกับมรดกทางวัฒนธรรม

สว.มณีรัฐ กล่าวว่า ตรงนี้คือทั้งความท้าทายและโอกาสของเชียงแสน เพราะหากเราสามารถออกแบบรูปแบบการอนุรักษ์ให้ประชาชนสามารถอยู่ร่วมกับเมืองประวัติศาสตร์ได้ ก็จะกลายเป็นตัวอย่างของการบริหารจัดการ “มรดกโลกที่มีชีวิต” ซึ่งไม่ได้แยกมรดกออกจากประชาชน แต่ทำให้ประชาชนเป็นส่วนหนึ่งของการรักษามรดก

สำหรับบทบาทของกรมศิลปากรนั้น สว.มณีรัฐเห็นว่า นายชินณวุฒิ วิลยาลัย รองอธิบดีกรมศิลปากร พร้อมคณะ ถือเป็นส่วนสำคัญในการเชื่อมโยงองค์ความรู้ด้านโบราณคดี การอนุรักษ์ และการประเมินความพร้อมของพื้นที่เข้ากับกระบวนการระดับชาติ โดยเฉพาะการทำให้ข้อมูลทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีสามารถนำไปพัฒนาเป็นข้อมูลทางวิชาการที่ตอบโจทย์กระบวนการมรดกโลกได้

ขณะเดียวกัน ความเห็นของ นายบวรเวท รุ่งรุจี อดีตอธิบดีกรมศิลปากร และประธานสมาคมอีโคโมสไทย ก็สะท้อนประเด็นสำคัญว่า ก่อนที่จะจัดทำเอกสารเสนออย่างจริงจัง จำเป็นต้องตกผลึกก่อนว่าแหล่งนั้นมีศักยภาพระดับสากลอย่างไร และควรเลือกกรอบการนำเสนอให้เหมาะสม ไม่เช่นนั้นอาจสูญเสียงบประมาณและเวลาโดยไม่จำเป็น

เปิดภาพ “มรดกโลก” ไม่ใช่เพียงโบราณสถาน แต่คือเรื่องราวที่โลกต้องการจดจำ

สว.มณีรัฐกล่าวว่า จากการรับฟังข้อมูลในวันนี้ ตนเองเห็นว่าเชียงรายไม่ควรมองโอกาสเฉพาะเมืองเชียงแสนเท่านั้น แต่ควรเปิดการศึกษาในภาพรวมว่า จังหวัดเชียงรายมีอะไรที่สามารถสื่อสารกับโลกได้บ้าง

เชียงรายมีทั้งเมืองประวัติศาสตร์ล้านนา เมืองเชียงแสน วัฒนธรรมลุ่มน้ำโขง ศิลปกรรม ศิลปะร่วมสมัย ชา กาแฟ โกโก้ งานหัตถกรรม กลุ่มชาติพันธุ์ ตลอดจนแหล่งสร้างสรรค์และศิลปินที่เป็นที่รู้จักในระดับประเทศและต่างประเทศ

“คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าเรามีโบราณสถานกี่แห่ง แต่ต้องถามว่า อะไรคือเรื่องราวของเชียงรายที่มีความหมายต่อมนุษยชาติในระดับสากล และเราจะนำเสนอเรื่องนั้นอย่างไรให้ผู้เชี่ยวชาญจากทั่วโลกเข้าใจ”

ทางรถไฟสายมรณะ–สะพานข้ามแม่น้ำแคว อีกตัวอย่างของ “มรดกแห่งความทรงจำ”

สว.มณีรัฐกล่าวว่า เมื่อมองภาพประเทศไทยในเวทีโลก จะเห็นว่ายังมีพื้นที่อีกหลายแห่งที่ควรศึกษาโอกาสในการเข้าสู่กระบวนการมรดกโลก เช่น ทางรถไฟสายมรณะ จังหวัดกาญจนบุรี และสะพานข้ามแม่น้ำแคว

ทางรถไฟสายมรณะไม่ได้มีคุณค่าเพียงในฐานะโครงสร้างทางรถไฟ แต่มีเรื่องราวเกี่ยวข้องกับสงครามโลกครั้งที่ 2 เชลยศึก แรงงาน การสูญเสียชีวิต และความทรงจำร่วมของผู้คนจากหลายประเทศ

ดังนั้น หากจะศึกษาเรื่องนี้ ควรมองทั้งระบบของ “ภูมิทัศน์แห่งความทรงจำ” ตั้งแต่เส้นทางรถไฟ สะพานข้ามแม่น้ำแคว ทางรถไฟบริเวณถ้ำกระแซ จุดก่อสร้าง และสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ มากกว่าการมองเพียงสิ่งก่อสร้างหนึ่งแห่ง

“ถ้าเรามองสะพานข้ามแม่น้ำแควเพียงว่าเป็นสถานที่ท่องเที่ยวแห่งหนึ่ง เราจะเห็นคุณค่าของมันเพียงส่วนเดียว แต่ถ้ามองในมิติของประวัติศาสตร์โลก มันคือพื้นที่ที่บอกเล่าเรื่องราวของสงคราม ความสูญเสีย ความทุกข์ยากของมนุษย์ และบทเรียนที่คนรุ่นหลังควรจดจำ”

วัดอรุณฯ กับการมองมรดกกรุงรัตนโกสินทร์

อีกตัวอย่างหนึ่งคือ พระปรางค์วัดอรุณราชวราราม ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าการพิจารณามรดกโลกสามารถเชื่อมโยงทั้งศิลปกรรม สถาปัตยกรรม ประวัติศาสตร์ และภูมิทัศน์เมืองได้

สว.มณีรัฐกล่าวว่า กรณีวัดอรุณฯ เป็นตัวอย่างให้เห็นว่า การผลักดันมรดกโลกสามารถเชื่อมโยงกับ “เมือง” “ภูมิทัศน์” “ศิลปกรรม” และ “ประวัติศาสตร์” ได้ ไม่จำเป็นต้องมองเฉพาะโบราณสถานแบบแยกส่วน

เช่นเดียวกับเชียงรายที่ต้องศึกษาว่า หากจะนำเสนอเชียงแสน ควรนำเสนอเจดีย์ วัด กำแพงเมือง หรือระบบภูมิทัศน์ทางประวัติศาสตร์ของเมืองในรูปแบบใดจึงจะสามารถสื่อสารคุณค่าโดดเด่นเป็นสากลได้ดีที่สุด

มรดกโลกต้องเปลี่ยนเป็นโอกาสของประชาชน

สว.มณีรัฐย้ำว่า สิ่งที่ประชาชนควรได้รับจากการผลักดันมรดกโลก ไม่ใช่เพียงชื่อเสียงหรือป้าย “มรดกโลก” แต่ต้องเป็น โอกาสทางเศรษฐกิจที่จับต้องได้

เมื่อพื้นที่ได้รับการรับรู้ในระดับโลก ย่อมมีโอกาสเพิ่มการรับรู้ของนักท่องเที่ยวต่างชาติ ขยายตลาดการท่องเที่ยว เพิ่มระยะเวลาพำนัก และสร้างกิจกรรมทางเศรษฐกิจใหม่

ผลประโยชน์สามารถกระจายไปยังโรงแรม ร้านอาหาร รถรับจ้าง มัคคุเทศก์ ผู้ประกอบการท่องเที่ยว ช่างฝีมือ เกษตรกร และผู้ผลิตสินค้าท้องถิ่น

โดยเฉพาะเชียงรายซึ่งมีสินค้าอย่างชา กาแฟ และโกโก้ หากสามารถสร้างเรื่องราวเชื่อมโยงกับพื้นที่ วัฒนธรรม และภูมิปัญญาได้ ก็มีโอกาสนำไปสู่การเพิ่มมูลค่าของสินค้า และสร้างตลาดใหม่ให้กับผู้ประกอบการในพื้นที่

“สิ่งที่เราอยากเห็นคือ เม็ดเงินจากนักท่องเที่ยวไม่ได้กระจุกตัวอยู่เฉพาะโรงแรมหรือแหล่งท่องเที่ยว แต่กระจายไปถึงหมู่บ้าน เกษตรกร ศิลปิน ช่างฝีมือ และผู้ประกอบการรายเล็กในจังหวัด”

เชียงรายต้องสร้าง “มรดกโลกของคนเชียงราย”

สว.มณีรัฐกล่าวทิ้งท้ายว่า การประชุมครั้งนี้ไม่ควรจบเพียงการรับทราบข้อมูล แต่ควรเป็นจุดเริ่มต้นของการทำงานร่วมกันระหว่าง วุฒิสภา กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สผ. จังหวัดเชียงราย นักวิชาการ ผู้เชี่ยวชาญด้านมรดกโลก ภาคเอกชน สภาวัฒนธรรม และประชาชน

โดยเฉพาะกรมศิลปากร ซึ่งมีผู้บริหารและผู้เชี่ยวชาญด้านโบราณคดีและการอนุรักษ์ เช่น นายชินณวุฒิ วิลยาลัย รองอธิบดีกรมศิลปากร พร้อมคณะ จะมีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนข้อมูลทางวิชาการและการอนุรักษ์ ขณะที่ผู้เชี่ยวชาญอย่าง นายบวรเวท รุ่งรุจี สามารถร่วมให้มุมมองด้านการประเมินศักยภาพและกรอบการนำเสนอในระดับสากล

“ผมอยากให้คนเชียงรายมองเรื่องนี้ว่า เราไม่ได้กำลังขออะไรจากโลก แต่เรากำลังค้นหาว่า สิ่งที่บรรพบุรุษของเราสร้างไว้มีคุณค่าอะไรที่สามารถแบ่งปันให้กับโลกได้”

“ถ้าเราหาคำตอบได้ และทำให้คำตอบนั้นมีหลักฐานทางวิชาการรองรับ มีการบริหารจัดการที่ดี และประชาชนมีส่วนร่วม เชียงรายก็จะมีเส้นทางที่ชัดเจนในการเดินเข้าสู่กระบวนการมรดกโลก”

ท้ายที่สุด มรดกโลกไม่ใช่เพียงคำประกาศจากยูเนสโก แต่ควรเป็นกระบวนการที่ทำให้คนในพื้นที่รู้คุณค่าของบ้านเกิด ร่วมกันรักษา และสามารถเปลี่ยนคุณค่าทางวัฒนธรรมให้เป็นโอกาสทางเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิตของคนรุ่นต่อไป

สำหรับเชียงราย คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า “เชียงแสนจะได้เป็นมรดกโลกหรือไม่” แต่คือ “เชียงรายจะค้นพบคุณค่าระดับโลกของตัวเองได้อย่างไร และคนเชียงรายจะร่วมกันเปลี่ยนคุณค่านั้นให้เป็นอนาคตของจังหวัดได้อย่างไร”