คณะอนุกรรมาธิการหารือแนวทางผลักดันเส้นทางรถไฟสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 จังหวัดกาญจนบุรี สู่การขึ้นทะเบียนมรดกโลก มุ่งเปลี่ยนบาดแผลทางประวัติศาสตร์ให้เป็นแหล่งเรียนรู้เพื่อสันติภาพ พร้อมเปิดโอกาสสร้างงาน สร้างอาชีพ และกระจายรายได้สู่ชุมชน โดยมีการประเมินศักยภาพทางเศรษฐกิจไว้มากกว่า 3,000 ล้านบาทต่อปี ขณะที่ประเด็นความสัมพันธ์กับญี่ปุ่นควรเดินหน้าด้วยความรอบคอบและยึดหลักวิชาการ

เมื่อวันที่ 21 ตุลาคม 2569 ในการประชุมคณะอนุกรรมาธิการด้านมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมและประเพณี ครั้งที่ 18/2569 ณ ห้องประชุมกรรมาธิการ CA 326 รัฐสภา มีการหารือถึงแนวทางผลักดันเส้นทางรถไฟสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 จังหวัดกาญจนบุรี ให้ได้รับการพิจารณาขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก โดยมีหน่วยงานที่เกี่ยวข้องร่วมให้ข้อมูล ทั้งจังหวัดกาญจนบุรี สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัด มหาวิทยาลัยราชภัฏกาญจนบุรี การรถไฟแห่งประเทศไทย กรมศิลปากร และหน่วยงานด้านนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

เปลี่ยนความทรงจำแห่งสงคราม สู่มรดกแห่งสันติภาพ

สาระสำคัญของการหารือคือการนำเสนอคุณค่าของเส้นทางรถไฟสายประวัติศาสตร์ในมิติที่กว้างกว่าความสูญเสียจากสงคราม ทั้งด้านประวัติศาสตร์ วิศวกรรม การก่อสร้างภายใต้ข้อจำกัดด้านเวลาและทรัพยากร ตลอดจนความทรงจำของเชลยศึกและแรงงานชาวเอเชียที่ได้รับผลกระทบจากสงครามโลกครั้งที่ 2

การผลักดันสู่มรดกโลกจึงควรเป็นการบอกเล่าประวัติศาสตร์อย่างรอบด้าน ไม่ปฏิเสธความเจ็บปวดในอดีต แต่เปลี่ยนบทเรียนเหล่านั้นให้เป็นเครื่องเตือนใจถึงคุณค่าของชีวิต ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ และความสำคัญของสันติภาพ

แนวคิดดังกล่าวยังช่วยให้ประเทศไทยนำเสนอเส้นทางรถไฟแห่งนี้ในฐานะแหล่งเรียนรู้ระดับนานาชาติ ที่สะท้อนทั้งความสามารถทางวิศวกรรม ประวัติศาสตร์สงคราม และความพยายามของมนุษยชาติในการก้าวข้ามความขัดแย้ง

คาดสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจกว่า 3,000 ล้านบาทต่อปี

อีกหนึ่งประเด็นสำคัญคือโอกาสในการยกระดับเศรษฐกิจจังหวัดกาญจนบุรี หากสามารถพัฒนาเส้นทางประวัติศาสตร์ให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงเรียนรู้ระดับนานาชาติ โดยในการนำเสนอข้อมูลต่อที่ประชุมมีการประเมินศักยภาพมูลค่าทางเศรษฐกิจไว้มากกว่า 3,000 ล้านบาทต่อปี

ตัวเลขดังกล่าวเป็นการประเมินโอกาสทางเศรษฐกิจที่นำเสนอในที่ประชุม มิใช่รายได้ที่รับประกันว่าจะเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ ทั้งนี้ ผลลัพธ์ที่แท้จริงขึ้นอยู่กับการพัฒนาแผนงาน การลงทุน การบริหารจัดการแหล่งท่องเที่ยว และการกระจายรายได้อย่างทั่วถึง

หากดำเนินการได้อย่างมีประสิทธิภาพ ประโยชน์อาจครอบคลุมตั้งแต่โรงแรม ร้านอาหาร ร้านค้าชุมชน ผู้ผลิตสินค้าท้องถิ่น ผู้ประกอบการนำเที่ยว ไปจนถึงธุรกิจบริการและแรงงานในพื้นที่ ตลอดจนช่วยเพิ่มระยะเวลาพำนักของนักท่องเที่ยว กระจายการเดินทางไปยังแหล่งประวัติศาสตร์หลายแห่ง และสร้างโอกาสทางอาชีพให้ประชาชนในระยะยาว

อย่างไรก็ตาม การพัฒนาต้องควบคู่กับการอนุรักษ์คุณค่าทางประวัติศาสตร์และการดูแลชุมชน ไม่ให้การเติบโตทางเศรษฐกิจทำลายสิ่งที่ทำให้พื้นที่แห่งนี้มีความสำคัญ

ประเด็นญี่ปุ่นต้องพิจารณาด้วยมุมมองใหม่

ที่ประชุมรับทราบถึงข้อกังวลในอดีตเกี่ยวกับความอ่อนไหวทางการเมืองระหว่างประเทศและผลกระทบต่อความสัมพันธ์กับญี่ปุ่น ซึ่งเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้กระบวนการเสนอขึ้นทะเบียนต้องใช้ความระมัดระวัง โดยผู้แทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้องยังได้กล่าวถึงการแสดงความห่วงใยของฝ่ายญี่ปุ่นในช่วงที่ผ่านมา

อย่างไรก็ดี การพิจารณาในปัจจุบันควรเปิดพื้นที่ให้มองประวัติศาสตร์ด้วยความเข้าใจที่รอบด้านมากขึ้น ญี่ปุ่นเองผ่านการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ภายหลังความพ่ายแพ้ในสงครามโลกครั้งที่ 2 ก่อนฟื้นฟูประเทศและพัฒนาเศรษฐกิจจนมีบทบาทสำคัญในเวทีโลก การนำเสนอประวัติศาสตร์อย่างสร้างสรรค์จึงสามารถช่วยส่งเสริมความเข้าใจระหว่างประชาชน และสะท้อนว่าประเทศต่าง ๆ สามารถเรียนรู้จากอดีตเพื่อสร้างอนาคตร่วมกันได้

การขึ้นทะเบียนมรดกโลกไม่ควรถูกนำเสนอในลักษณะกล่าวโทษประเทศใดประเทศหนึ่ง แต่ควรมุ่งเน้นข้อเท็จจริง การรำลึกถึงผู้สูญเสีย และการสร้างสันติภาพ ทั้งนี้ แม้จะมีความคาดหวังว่าบรรยากาศความสัมพันธ์ระหว่างประเทศในปัจจุบันจะเอื้อต่อการพูดคุยมากขึ้น แต่ยังไม่อาจสรุปได้ว่าญี่ปุ่นจะไม่มีข้อกังวลหรือไม่แสดงความเห็นต่อข้อเสนอในอนาคต

หัวใจสำคัญจึงอยู่ที่การเตรียมข้อมูลทางวิชาการให้มีน้ำหนัก กำหนดคุณค่าโดดเด่นอันเป็นสากลให้ชัดเจน และดำเนินกระบวนการทางการทูตอย่างเหมาะสม เพื่อให้การพิจารณาเป็นไปอย่างโปร่งใสและตั้งอยู่บนหลักเกณฑ์ขององค์การยูเนสโก

เร่งประสานหน่วยงาน แก้ข้อจำกัด ก่อนผลักดันสู่ขั้นตอนต่อไป

จากข้อมูลที่นำเสนอ เส้นทางรถไฟแห่งนี้มีการดำเนินงานเพื่อผลักดันสู่การขึ้นทะเบียนมาตั้งแต่ปี 2557 และเคยผ่านการพิจารณาในกลไกที่เกี่ยวข้องแล้ว แต่ยังมีประเด็นที่ต้องศึกษาและจัดทำข้อมูลเพิ่มเติม รวมถึงข้อจำกัดด้านการอนุรักษ์และการบริหารจัดการ เนื่องจากทางรถไฟบางส่วนยังเปิดให้บริการประชาชนตามปกติ

ประเด็นที่ต้องดำเนินการต่อ ได้แก่ การกำหนดขอบเขตพื้นที่ที่เหมาะสม การรักษาคุณค่าทางประวัติศาสตร์ของสะพานและโครงสร้างทางรถไฟ การจัดระบบซ่อมบำรุงให้สอดคล้องกับหลักการอนุรักษ์ ตลอดจนการประสานความร่วมมือระหว่างหน่วยงานของรัฐ ผู้เชี่ยวชาญ และชุมชนในพื้นที่

ทิศทางสำคัญจากการหารือคือการไม่ปล่อยให้ข้อกังวลในอดีตทำให้โอกาสในการพัฒนามรดกทางประวัติศาสตร์ของไทยหยุดชะงัก แต่ควรเดินหน้าศึกษาและเตรียมความพร้อมอย่างจริงจัง เพื่อให้ประเทศไทยสามารถพิจารณาผลักดันข้อเสนอตามขั้นตอนที่ถูกต้อง

หากสามารถพัฒนาเส้นทางรถไฟสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 ให้เป็นแหล่งมรดกทางประวัติศาสตร์ที่มีคุณค่าในระดับสากลได้สำเร็จ กาญจนบุรีจะมีโอกาสยกระดับบทบาทจากแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของประเทศไปสู่ศูนย์กลางการเรียนรู้ประวัติศาสตร์และสันติภาพ พร้อมสร้างมูลค่าเพิ่มให้เศรษฐกิจท้องถิ่นและเปิดโอกาสให้ประชาชนได้รับประโยชน์อย่างยั่งยืน

ทั้งนี้ การขึ้นทะเบียนมรดกโลกยังต้องผ่านการประเมินและกระบวนการพิจารณาตามหลักเกณฑ์ของยูเนสโก จึงยังไม่ถือเป็นข้อสรุปว่าพื้นที่จะได้รับการขึ้นทะเบียนแล้ว