เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569   ที่อาคารรัฐสภาน.ส.มณีรัฐ เขมะวงค์ สมาชิกวุฒิสภา ตั้งกระทู้ถามนายกรัฐมนตรี  เกี่ยวกับบันทึกความเข้าใจ (MOU) ด้านแร่สำคัญระหว่างประเทศไทยกับสหรัฐอเมริกา โดยมีนายทรงศักดิ์ ทองศรี รองนายกรัฐมนตรี เป็นผู้ตอบกระทู้ ท่ามกลางความกังวลเกี่ยวกับการทำเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำของประเทศเมียนมา ซึ่งส่งผลกระทบต่อคุณภาพน้ำในแม่น้ำสายและแม่น้ำสายสำคัญของภาคเหนือ พร้อมเรียกร้องให้รัฐบาลให้ความสำคัญกับผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชนควบคู่ไปกับการดำเนินความร่วมมือทางเศรษฐกิจระหว่างประเทศ

น.ส.มณีรัฐ ตั้งข้อสังเกตว่า ในขณะที่ประเทศไทยกำลังดำเนินความร่วมมือด้านแร่สำคัญกับสหรัฐอเมริกา กลับมีรายงานข่าวเกี่ยวกับความร่วมมือและความเคลื่อนไหวของสหรัฐฯ ต่อเมียนมาในประเด็นแร่หายาก ท่ามกลางสถานการณ์เหมืองแร่ต้นน้ำที่ยังคงสร้างความกังวลต่อประชาชนไทย โดยเฉพาะพื้นที่จังหวัดเชียงรายและพื้นที่ลุ่มน้ำโขง

น.ส.มณีรัฐจึงตั้งคำถามว่า รัฐบาลไทยได้มีการเจรจากับสหรัฐอเมริกาและเมียนมา โดยนำประเด็นสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนเข้าสู่การหารือแล้วหรือไม่ และมีแนวทางอย่างไรที่จะป้องกันไม่ให้การแสวงหาประโยชน์ทางเศรษฐกิจจากแร่สำคัญต้องแลกมาด้วยความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชน

ห่วง MOU แร่สำคัญ ต้องมีหลักประกันว่าการลงทุนจะไม่สร้างภาระให้ประชาชนไทย

ประเด็นดังกล่าวมีความสำคัญ เนื่องจากประเทศไทยและสหรัฐอเมริกาได้ลงนามบันทึกความเข้าใจว่าด้วยความร่วมมือเพื่อกระจายห่วงโซ่อุปทานแร่สำคัญของโลกและส่งเสริมการลงทุน เมื่อวันที่ 26 ตุลาคม 2568 โดยนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี และประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ณ กรุงกัวลาลัมเปอร์ ประเทศมาเลเซีย

MOU ฉบับนี้มีขอบเขตความร่วมมือครอบคลุมการสำรวจ การทำเหมือง การแปรรูป การกลั่น และการรีไซเคิลแร่สำคัญ ตลอดจนการส่งเสริมการลงทุนและการพัฒนาห่วงโซ่อุปทานแร่ระหว่างสองประเทศ

น.ส.มณีรัฐมีความกังวลว่า เมื่อความต้องการแร่หายากและแร่สำคัญในตลาดโลกเพิ่มสูงขึ้น การขยายตัวของกิจกรรมเหมืองแร่ในภูมิภาคอาจสร้างแรงกดดันต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะพื้นที่ต้นน้ำที่มีความเปราะบางทางระบบนิเวศ หากขาดมาตรการกำกับดูแลที่มีประสิทธิภาพ ผลกระทบที่เกิดขึ้นอาจไม่ได้จำกัดอยู่ภายในประเทศที่ทำเหมือง แต่สามารถส่งต่อไปยังประเทศปลายน้ำได้

นอกจากนี้ รายงานข่าวเกี่ยวกับทิศทางนโยบายของสหรัฐอเมริกาต่อเมียนมาในประเด็นแร่หายาก ยังเป็นเรื่องที่ประเทศไทยควรติดตามอย่างใกล้ชิด เพราะการเปลี่ยนแปลงของห่วงโซ่อุปทานแร่ในภูมิภาคอาจมีความเกี่ยวข้องกับการลงทุน การสำรวจ และการพัฒนาเหมืองแร่ในพื้นที่ที่มีความขัดแย้ง

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าประเทศไทยจะได้รับประโยชน์จากการลงทุนด้านแร่สำคัญมากน้อยเพียงใด แต่รัฐบาลต้องตอบให้ได้ด้วยว่า หากการพัฒนาเหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้านก่อให้เกิดมลพิษข้ามพรมแดน ประเทศไทยจะมีมาตรการป้องกันและเรียกร้องความรับผิดชอบอย่างไร และใครจะเป็นผู้รับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นกับประชาชนไทย

สะท้อนความเดือดร้อน น้ำสะอาดกลายเป็นภาระค่าใช้จ่ายของประชาชน

ในการตั้งกระทู้ น.ส.มณีรัฐได้นำข้อมูลจากเอกสารการตอบกลับของกระทรวงการต่างประเทศต่อข้อสื่อสารของผู้เชี่ยวชาญพิเศษแห่งคณะมนตรีสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ เกี่ยวกับข้อกล่าวอ้างเรื่องการละเมิดสิ่งแวดล้อมและสิทธิมนุษยชนจากการปนเปื้อนที่เกี่ยวข้องกับเหมืองแร่ในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง มาใช้ประกอบการอภิปราย

ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่า ประชาชนเกือบครึ่งหนึ่งในพื้นที่มีข้อจำกัดในการเข้าถึงน้ำสะอาด และมีค่าใช้จ่ายในการซื้อน้ำดื่มเฉลี่ยสูงถึง 2,600 บาทต่อครัวเรือนต่อเดือน อีกทั้งยังมีความกังวลเกี่ยวกับสารพิษตกค้างสะสมในสิ่งแวดล้อม

นอกจากนี้ ยังมีการกล่าวถึงค่าตะกอนและสารปนเปื้อนที่เพิ่มสูงขึ้นถึง 28 เท่า ซึ่งเป็นประเด็นที่ต้องให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องตรวจสอบรายละเอียดของตัวชี้วัดและผลการตรวจวัดอย่างต่อเนื่อง เนื่องจากแม่น้ำสายยังเป็นแหล่งน้ำที่ประชาชนต้องใช้เพื่อการอุปโภคบริโภคและการเกษตร

น.ส.มณีรัฐชี้ให้เห็นว่า ปัญหาดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของตัวเลขผลตรวจทางวิทยาศาสตร์ แต่เป็นความเดือดร้อนที่เกิดขึ้นจริงกับประชาชน ทั้งค่าใช้จ่ายในการจัดหาน้ำสะอาด ความกังวลต่อสารปนเปื้อน และความไม่มั่นใจในการใช้น้ำจากแหล่งน้ำธรรมชาติ

น.ส.มณีรัฐจึงตั้งคำถามต่อรัฐบาลว่า จะมีแนวทางช่วยเหลือประชาชนที่ได้รับผลกระทบอย่างไร โดยเฉพาะการตรวจสุขภาพเชิงลึก การจัดหาแหล่งน้ำสะอาด และการจัดหาน้ำเพื่อการเกษตรให้ครอบคลุมพื้นที่เกษตรกว่า 200,000 ไร่ ในเขตอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย และอำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ รวมถึงขอให้รัฐบาลเร่งพิจารณามาตรการช่วยเหลือที่เป็นรูปธรรม

รัฐบาลชี้แจงความร่วมมือกับเมียนมา พร้อมใช้กลไก MRC และ MLC เฝ้าระวังมลพิษ

ด้านนายทรงศักดิ์ ทองศรี รองนายกรัฐมนตรี ชี้แจงว่า ประเทศไทยได้ยกระดับความร่วมมือกับเมียนมาอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่การหารืออย่างเป็นทางการที่กรุงเนปิดอว์ เมื่อวันที่ 20 สิงหาคม 2568 จนนำไปสู่การจัดตั้งคณะทำงานภาควิชาการร่วม และการหารือระดับผู้นำเมื่อวันที่ 21–22 เมษายน 2569

ล่าสุด เมื่อวันที่ 6 สิงหาคม 2569 ไทยและเมียนมาได้ลงนามในข้อกำหนดขอบเขตงาน (TOR) เพื่อจัดตั้งคณะทำงานร่วมด้านการจัดการคุณภาพน้ำในแม่น้ำที่เป็นพรมแดนและแม่น้ำข้ามพรมแดน โดยเน้นความร่วมมือทางเทคนิค การเฝ้าระวังคุณภาพน้ำ การกำหนดจุดตรวจวัด และการตรวจวัดร่วมกัน

รองนายกรัฐมนตรีชี้แจงเพิ่มเติมว่า เมียนมาเลือกใช้กลไกความร่วมมือแบบทวิภาคีแทนการใช้กลไกของคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) โดยตรง ขณะที่ประเทศไทยยังคงผลักดันความร่วมมือผ่านกรอบ MRC ซึ่งมีสมาชิก 4 ประเทศ ได้แก่ ไทย ลาว เวียดนาม และกัมพูชา รวมถึงกรอบความร่วมมือแม่โขง-ล้านช้าง (MLC) ซึ่งมีเมียนมาและจีนเข้าร่วมด้วย

ภายใต้กรอบ MLC ประเทศไทยได้ผลักดันประเด็นการบริหารจัดการมลพิษข้ามพรมแดน โดยใช้กลไกศูนย์ความร่วมมือทรัพยากรน้ำแม่โขง-ล้านช้างในการแลกเปลี่ยนข้อมูลและพัฒนาแนวทางบรรเทาผลกระทบร่วมกัน

มีโครงการตรวจสอบโลหะหนักและเสริมศักยภาพตรวจวัดคุณภาพน้ำ

รองนายกรัฐมนตรีชี้แจงว่า สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติได้รับการสนับสนุนจากประเทศหุ้นส่วนเพื่อการพัฒนา ได้แก่ สหราชอาณาจักรและญี่ปุ่น ในการดำเนินโครงการสำคัญ 2 โครงการ

โครงการแรก คือ การประเมินสถานะเบื้องต้นการปนเปื้อนโลหะหนักในลุ่มน้ำโขงตอนล่าง โดยได้รับการสนับสนุนจากสหราชอาณาจักร ดำเนินการระหว่างเดือนมีนาคมถึงกรกฎาคม 2569 ครอบคลุมการประเมินโลหะหนัก เช่น สารหนู แคดเมียม โครเมียม ทองแดง ตะกั่ว และปรอท ซึ่งได้จัดทำรายงานประเมินผลแล้ว

โครงการที่สอง คือ การเสริมสร้างศักยภาพการติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำในระดับภูมิภาค โดยได้รับการสนับสนุนจากประเทศญี่ปุ่น มีระยะเวลาดำเนินการ 2 ปีครึ่ง ตั้งแต่ไตรมาสที่ 3 ของปี 2569 ถึงไตรมาสที่ 4 ของปี 2571 โดยกำหนดให้มีการเก็บตัวอย่างน้ำและตะกอนดินร่วมกัน และมีกำหนดลงพื้นที่ดำเนินการภายในเดือนธันวาคม 2569

รองนายกรัฐมนตรียืนยันว่า รัฐบาลได้ผลักดันประเด็นคุณภาพน้ำเข้าสู่กลไกความร่วมมือระหว่างประเทศอย่างต่อเนื่อง ทั้งนี้ ยังต้องติดตามว่ากลไกและโครงการดังกล่าวจะนำไปสู่การแก้ไขปัญหามลพิษที่ต้นทาง และสามารถสร้างความมั่นใจให้กับประชาชนในพื้นที่ได้มากน้อยเพียงใด

ตอกกระทู้เพิ่มเติม เรียกร้องรัฐบาลจัดทำแผนเยียวยาให้ชัดเจน

ภายหลังการชี้แจง น.ส.มณีรัฐได้ตั้งกระทู้ถามเพิ่มเติม โดยขอให้รัฐบาลชี้แจงเป็นลายลักษณ์อักษรเกี่ยวกับหลักเกณฑ์การประกาศเขตภัยพิบัติกรณีมลพิษทางน้ำ พร้อมย้ำว่าการแก้ไขปัญหาผ่านกลไกทางการทูตอาจต้องใช้เวลา แต่การบรรเทาความเดือดร้อนของประชาชนเป็นเรื่องเร่งด่วนที่รัฐบาลสามารถดำเนินการได้ทันที

น.ส.มณีรัฐตั้งข้อสังเกตว่า ในงบประมาณปี 2570 ยังไม่ปรากฏแผนการเยียวยาประชาชนอย่างชัดเจน จึงฝากให้รัฐบาลพิจารณามาตรการช่วยเหลือที่เป็นรูปธรรม โดยเฉพาะการดูแลสุขภาพ การจัดหาแหล่งน้ำสะอาด และการติดตามผลกระทบต่อพื้นที่เกษตรกรรม

นอกจากนี้ น.ส.มณีรัฐยังเปรียบเทียบการสื่อสารและมาตรการช่วยเหลือของรัฐบาลกรณีปัญหามลพิษทางน้ำในจังหวัดปราจีนบุรีกับสถานการณ์ในจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ โดยตั้งคำถามถึงความเท่าเทียมในการดูแลประชาชน พร้อมกล่าวว่า ประชาชนทุกภูมิภาคควรได้รับสิทธิและการดูแลจากรัฐบาลอย่างเสมอภาค ไม่ควรมีประชาชนในพื้นที่ใดรู้สึกว่าตนเองได้รับความสำคัญน้อยกว่าประชาชนในพื้นที่อื่น

ด้านรองนายกรัฐมนตรีชี้แจงว่า รัฐบาลได้จัดสรรงบประมาณให้การประปาส่วนภูมิภาคเพื่อปรับเปลี่ยนสถานที่ผลิตน้ำประปา เพื่อสร้างความมั่นใจแก่ประชาชน และยืนยันว่าการดูแลประชาชนในจังหวัดปราจีนบุรีและจังหวัดเชียงรายเป็นไปตามมาตรฐานเดียวกัน

สำหรับการช่วยเหลือกรณีภัยพิบัติ รองนายกรัฐมนตรีชี้แจงว่า ผู้ว่าราชการจังหวัดมีอำนาจหน้าที่ในการบริหารจัดการและช่วยเหลือผู้ประสบภัยตามระเบียบที่เกี่ยวข้อง โดยสามารถใช้งบประมาณกลางในการบริหารจัดการเมื่อเกิดเหตุการณ์ที่ไม่สามารถคาดการณ์ได้

ย้ำรัฐบาลต้องแยกผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจออกจากความปลอดภัยของประชาชน

น.ส.มณีรัฐแสดงความห่วงใยว่า การเดินหน้าความร่วมมือด้านแร่สำคัญกับสหรัฐอเมริกาและประเทศอื่น ๆ จะต้องไม่ละเลยผลกระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะเมื่อประเทศไทยกำลังเผชิญปัญหามลพิษข้ามพรมแดนจากพื้นที่ต้นน้ำของประเทศเพื่อนบ้านอยู่แล้ว

หากในอนาคตมีการขยายตัวของเหมืองแร่หายากหรือโครงการลงทุนด้านแร่สำคัญในภูมิภาคเพิ่มขึ้น รัฐบาลไทยจำเป็นต้องมีมาตรการรองรับที่ชัดเจน ทั้งการตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อม การแลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างประเทศ การกำหนดมาตรฐานตรวจวัดที่สอดคล้องกัน และการสร้างกลไกความรับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นกับประเทศปลายน้ำ

ส่วนกระแสข่าวเกี่ยวกับการเดินทางเยือนเอเชียของประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ และความคืบหน้าการเจรจาความตกลงทางการค้าไทย–สหรัฐฯ นั้น เป็นอีกประเด็นที่รัฐบาลควรสื่อสารให้ประชาชนทราบอย่างชัดเจน โดยต้องแยกจาก MOU ด้านแร่สำคัญที่ลงนามไปแล้ว และไม่ควรสรุปว่าจะมีการลงนาม MOU แร่ฉบับใหม่ หากยังไม่มีการยืนยันอย่างเป็นทางการ

สิ่งสำคัญคือ หากมีการเจรจาความร่วมมือเพิ่มเติมในอนาคต รัฐบาลต้องพิจารณาผลประโยชน์ของประเทศในระยะยาว ควบคู่กับการกำหนดเงื่อนไขด้านสิ่งแวดล้อม สุขภาพ และความรับผิดชอบต่อความเสียหายอย่างรอบคอบ

“ความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนาแร่สำคัญเป็นเรื่องที่ประเทศไทยสามารถดำเนินการได้ แต่ต้องไม่แลกกับทรัพยากรธรรมชาติและความปลอดภัยของประชาชน โดยเฉพาะประชาชนที่อยู่ปลายน้ำซึ่งไม่ได้มีส่วนในการตัดสินใจเกี่ยวกับกิจกรรมเหมืองแร่ที่เกิดขึ้นนอกพรมแดน รัฐบาลจึงต้องมีทั้งมาตรการป้องกัน การตรวจสอบ และการเยียวยาที่ชัดเจน”

การตั้งกระทู้ครั้งนี้จึงเป็นการสะท้อนข้อกังวลสำคัญต่อทิศทางนโยบายแร่สำคัญของประเทศไทย พร้อมเรียกร้องให้รัฐบาลดำเนินความร่วมมือระหว่างประเทศอย่างรอบคอบ โปร่งใส และคำนึงถึงผลกระทบต่อประชาชนเป็นสำคัญ เพราะการพัฒนาเศรษฐกิจจะมีความหมายอย่างแท้จริงก็ต่อเมื่อประเทศสามารถรักษาทรัพยากรธรรมชาติ คุ้มครองสุขภาพ และสร้างหลักประกันความปลอดภัยให้กับประชาชนได้อย่างยั่งยืน