ท่ามกลางกระแสเทคโนโลยีดิจิทัลที่เปลี่ยนโฉมโลกอย่างถอนรากถอนโคน ศาสนาพุทธกำลังยืนอยู่ ณ จุดเปลี่ยนสำคัญทางประวัติศาสตร์ จากยุคที่ “วัด” คือศูนย์กลางความรู้และพิธีกรรม สู่ยุคที่ “ธรรมะ” กลายเป็นข้อมูลดิจิทัลที่ไหลเวียนอยู่บนแพลตฟอร์มออนไลน์ เข้าถึงได้เพียงปลายนิ้ว การเปลี่ยนผ่านดังกล่าวไม่เพียงกระทบวิธีการเผยแผ่ธรรม แต่ยังสั่นคลอนโครงสร้างอำนาจ ความศักดิ์สิทธิ์ และความน่าเชื่อถือของสถาบันสงฆ์ในสังคมร่วมสมัย

รายงานวิเคราะห์ล่าสุดชี้ว่า การเผยแผ่พุทธธรรมในศตวรรษที่ 21 กำลังเผชิญความท้าทายจาก “เศรษฐกิจความสนใจ” (Attention Economy) ที่ศาสนาต้องแข่งขันกับสื่อบันเทิง ข่าวการเมือง และกระแสความเชื่อใหม่ อัลกอริทึมโซเชียลมีเดียที่เน้นการกระตุ้นอารมณ์ กลับสวนทางกับหลักพุทธธรรมที่มุ่งสู่ความสงบ สติ และการปล่อยวาง ส่งผลให้เกิดปรากฏการณ์ “ธรรมะสำเร็จรูป” และพิธีกรรมออนไลน์ที่ตอบสนองความต้องการฉับไว แต่ขาดความลุ่มลึกทางจิตวิญญาณ

มจร กับบทบาท “ด่านหน้าพุทธปัญญา” ยุคดิจิทัล

ในบริบทประเทศไทย คณะพุทธศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (มจร) ถูกจับตาในฐานะศูนย์กลางยุทธศาสตร์การปรับตัวของคณะสงฆ์ไทย ภายใต้วิสัยทัศน์ของ พระเมธีวรญาณ, ผศ.ดร. คณบดีคณะพุทธศาสตร์ ที่ผลักดันแนวคิด “พุทธนวัตกรรม” บูรณาการพุทธธรรมกับศาสตร์สมัยใหม่ ตั้งแต่รัฐศาสตร์ จิตวิทยา ไปจนถึงเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI)

แนวทางดังกล่าวสะท้อนการเปลี่ยนผ่านจากการศึกษาที่เน้นการท่องจำพระไตรปิฎก ไปสู่การสร้างผู้นำทางความคิดที่สามารถประยุกต์หลักธรรมแก้ปัญหาสังคมจริง ทั้งความขัดแย้งทางการเมือง ความเหลื่อมล้ำ และวิกฤตสิ่งแวดล้อม พร้อมยกระดับการศึกษาสู่เวทีนานาชาติด้วยหลักสูตรนานาชาติและการใช้ภาษาอังกฤษเป็นสื่อกลาง

พระ–นักวิชาการ–นักสื่อสาร : สามแรงขับการเปลี่ยนแปลง

รายงานชี้ให้เห็นบทบาทของบุคคลสำคัญ 3 มิติ ได้แก่

พระเมธีวรญาณ ในฐานะ “สถาปนิกโครงสร้างการศึกษาใหม่” ที่ใช้เทคโนโลยีสร้างพื้นที่กลางของการสนทนาอย่างมีสติ

พระมหานภันต์ สนฺติภทฺโท ตัวแทนพระสงฆ์ยุคดิจิทัล ผู้ใช้โซเชียลมีเดียสร้างชุมชนการเรียนรู้ธรรมะ พร้อมเตือนภัย “วัฒนธรรมแฟนคลับ” ที่อาจนำไปสู่การยึดติดตัวบุคคลมากกว่าหลักธรรม

รศ.ดนัย ปรีชาเพิ่มประสิทธิ์ นักวิชาการผู้ผลักดันโครงการพระไตรปิฎกดิจิทัล วางรากฐานฐานข้อมูลขนาดใหญ่เพื่อป้องกัน “ธรรมะปลอม” และรองรับการพัฒนา AI ทางพุทธศาสนาในอนาคต

จากพระไตรปิฎกดิจิทัลสู่ “กรรมดิจิทัล”

เทคโนโลยีขั้นสูงกำลังขยายพรมแดนศาสนา ตั้งแต่พระไตรปิฎกในรูปแบบ Big Data, AI ผู้ช่วยพระ, ไปจนถึงแนวคิดวัดเสมือนจริงในโลก VR/Metaverse ขณะเดียวกันก็เกิดคำถามเชิงปรัชญาใหม่ เช่น แนวคิด “กรรมดิจิทัล” ที่มองร่องรอยการกดไลก์ แชร์ และคอมเมนต์ เป็นการกระทำที่ก่อวิบากผ่านอัลกอริทึม และการสร้าง “ตัวตนเสมือน” ที่อาจตอกย้ำอัตตาในโลกไซเบอร์

นักวิชาการเตือนว่า หากขาดกรอบจริยธรรม ศาสนาอาจถูกกลืนไปกับทุนนิยมดิจิทัล กลายเป็นสินค้าไลฟ์สไตล์ หรือธุรกรรมทางความเชื่อ มากกว่าหนทางแห่งการพ้นทุกข์

ความท้าทายและทางเลือกอนาคต

รายงานเสนอว่า ความเสี่ยงสำคัญที่สุดคือวิกฤตความถูกต้องของคำสอน (Fake Dhamma) และความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัลในหมู่พระสงฆ์และวัดชนบท พร้อมเสนอให้ มจร. ทำหน้าที่เป็น “เสาหลักตรวจสอบข้อมูลธรรมะ” และพัฒนา AI บนฐานจริยธรรมพุทธ

ฉากทัศน์อนาคตถูกวางไว้ 3 ทาง ตั้งแต่ AI เพื่อการเยียวยาจิตใจ ศาสนาเชิงพาณิชย์เต็มรูปแบบ ไปจนถึง “สังคมพุทธแห่งปัญญา” ที่ใช้เทคโนโลยีเป็นฐานรองรับภูมิปัญญา ไม่ใช่เครื่องมือครอบงำมนุษย์

ท้ายที่สุด รายงานสรุปว่า เทคโนโลยีเป็นเพียง “แพ” สำหรับข้ามห้วงข้อมูลข่าวสาร หากใช้ด้วยสติและไม่ยึดติด แพดิจิทัลนี้อาจกลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการธำรงแก่นแท้ของพุทธธรรมให้สง่างามในศตวรรษที่ 21