เมื่อเช้าวันอาทิตย์ที่ 15 กุมภาพันธ์ 2569 รายการวิทยุ ท่องพุทโธ ทางคลื่น Thinking Radio FM 96.5 MHz ได้จุดประกายวงสนทนาสำคัญในสังคมไทย ภายใต้หัวข้อ “บทบาทของพระสงฆ์ในการพัฒนาสังคม ความเหมาะสมอยู่ตรงไหน” ดำเนินรายการโดย ชาญเดช บัวหันต์ และได้รับเกียรติจาก บรรจบ บรรณรุจิ ศาสตราจารย์พิเศษ ร้อยโท ดร.บรรจบ บรรณรุจิ เป็นวิทยากรผู้ทรงคุณวุฒิ

บทสนทนาดังกล่าวกลายเป็นฐานข้อมูลสำคัญของรายงานวิจัยเชิงสังเคราะห์ ที่พยายามตอบคำถามใหญ่ของยุคสมัย: เมื่อปัญญาประดิษฐ์ (AI) สามารถสร้างบทเทศน์ ตอบปัญหาธรรม และจำลองภาพพระได้อย่างสมจริง บทบาทที่ “เหมาะสม” ของพระสงฆ์ไทยควรอยู่ตรงไหนในทศวรรษ 2020 ตอนปลาย

เมื่อธรรมะปะทะอัลกอริทึม: จุดเปลี่ยนแห่งศรัทธา

รายงานระบุว่า สังคมไทยปี 2569 กำลังเผชิญ “ภาวะกลืนไม่เข้าคายไม่ออก” ระหว่างโลกวัตถุที่ขับเคลื่อนด้วย AI กับโลกจิตวิญญาณที่ต้องการความสงบนิ่ง

เทคโนโลยี Generative AI และ Deepfake ทำให้เกิดปรากฏการณ์ “พระเอไอ” และภาพจำลองที่อาจบิดเบือนความจริง สร้างความสับสนต่อสาธารณะ และกระทบต่อศรัทธาในสถาบันสงฆ์ คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่า “พระจะใช้ AI หรือไม่” แต่คือ “ใช้แล้วเหมาะสมเพียงใด”

จากพระนักพัฒนา สู่ผู้นำปัญญาดิจิทัล

รายงานได้วิเคราะห์วิวัฒนาการบทบาทพระสงฆ์ไทยตั้งแต่อดีต

ยุคเกษตรกรรม: พระเป็นผู้นำสร้างถนน ขุดบ่อ สร้างโรงเรียน

ยุคอุตสาหกรรม: พระเป็นครู ผู้สงเคราะห์ทางสังคม

ยุคดิจิทัล/AI: พระต้องเป็น “ผู้ก่อร่างสร้างปัญญา”

บรรจบ บรรณรุจิ ชี้ในรายการว่า แก่นพุทธศาสนาไม่ใช่ปาฏิหาริย์ แต่คือ “เหตุผลและปัญญา” การอยู่ร่วมกับ AI จึงต้องอาศัย “พุทธเหตุผลนิยม” และหลักกาลามสูตรในการตรวจสอบความจริง

“ความเหมาะสม” วัดจากอะไร?

รายงานเสนอกรอบ “Appropriateness Matrix” เพื่อกำหนดเกณฑ์ความเหมาะสมของพระสงฆ์ในโลกออนไลน์ 4 มิติ ได้แก่

ด้านเนื้อหา – ต้องเป็นธรรมะบริสุทธิ์ ไม่ส่งเสริมงมงายหรือพุทธพาณิชย์

ด้านวิธีการ – สุภาพ สำรวม ไม่หวือหวาเกินสมณสารูป

ด้านเจตนา – เพื่อประโยชน์มหาชน ไม่ใช่เพื่อลาภสักการะ

ด้านปฏิสัมพันธ์ – เมตตา ไม่โต้เถียงด้วยอารมณ์

หัวใจสำคัญอยู่ที่ “เจตนา” และ “สติ” เพราะเทคโนโลยีเป็นเพียงเครื่องมือ แต่ผู้ใช้คือผู้กำหนดทิศทาง

บทบาทใหม่: “วิศวกรทางจิตวิญญาณ”

รายงานสรุปว่า พระสงฆ์ยุค AI ควรทำหน้าที่ 3 ประการหลัก

1. ผู้สร้างภูมิคุ้มกันดิจิทัล (Digital Immunity Builder)

สอนประชาชนให้มี “Digital Wisdom” รู้เท่าทันอารมณ์ก่อนคลิก แชร์ หรือคอมเมนต์ ประยุกต์หลักสติปัฏฐานและโยนิโสมนสิการกับโลกไซเบอร์

2. ผู้นำจริยธรรมเอไอ (Ethical Guide for AI)

ชี้แนะแนวทางใช้ AI โดยไม่เบียดเบียน ไม่ละเมิดสิทธิ ไม่สร้างความเกลียดชัง สอดคล้องหลักสัมมาวาจาและอหิงสา

3. ผู้เยียวยาจิตใจ (Spiritual Healer)

ในยุคที่ผู้คนเผชิญความเครียดจากการแข่งขันกับเครื่องจักร วัดควรเป็น “พื้นที่ปลอดดิจิทัล” ให้ประชาชนพักใจ และพระควรมีทักษะให้คำปรึกษาพื้นฐานด้านจิตวิทยา

ข้อเสนอเชิงยุทธศาสตร์: สู่ “สังฆะอัจฉริยะ”

รายงานเสนอแนวทางพัฒนาระบบสงฆ์ไทย ได้แก่

บรรจุหลักสูตร “ธรรมะ–ดิจิทัล” ในมหาวิทยาลัยสงฆ์ เช่น มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

พัฒนาฐานข้อมูลพระไตรปิฎกบนคลาวด์ เพื่อใช้ AI ช่วยค้นคว้าอย่างถูกต้อง

สร้างเครือข่ายพระธรรมทูตไซเบอร์ ผลิตเนื้อหาเชิงบวก

ประยุกต์โมเดล “บ้าน–วัด–ราชการ” ในรูปแบบดิจิทัล

เทคโนโลยีเปลี่ยน แต่หลักการไม่เปลี่ยน

บทสรุปของรายงานย้ำว่า “Technology changes, Principles remain” ความเหมาะสมของพระสงฆ์ไม่ได้วัดที่ยอดวิว แต่ที่การรักษาแก่นสมณะ—การฝึกตนเพื่อละกิเลส และนำความสงบเย็นนั้นส่งต่อสังคม

เสียงสนทนาในรายการ ท่องพุทโธ อาจจางหายไปตามคลื่นวิทยุ แต่สาระที่ฝากไว้คือ พันธกิจของคณะสงฆ์ไทยในการเปลี่ยนผ่านจาก “ผู้รับผลกระทบ” ของ AI ไปสู่ “ผู้นำการเปลี่ยนแปลง” ที่ใช้ปัญญาธรรมนำทางปัญญาประดิษฐ์

ท่ามกลางพายุแห่งอัลกอริทึม พระสงฆ์อาจมิใช่ผู้แข่งขันกับเครื่องจักร หากแต่เป็น “สมอเรือทางจิตวิญญาณ” ที่พาสังคมไทยก้าวผ่านความปั่นป่วนไปด้วยสติ ปัญญา และสันติสุข.