กระแสการท่องเที่ยวไทยกำลังขยับจาก “แมสทัวริซึม” สู่การท่องเที่ยวเชิงคุณภาพและการท่องเที่ยวโดยชุมชน (Community-Based Tourism: CBT) อย่างชัดเจน สอดรับนโยบาย Soft Power ที่ผลักดันวัฒนธรรมท้องถิ่นสู่เวทีโลก ภายใต้โครงการ “10 สุดยอดชุมชนต้นแบบ เที่ยวชุมชน ยลวิถี” ต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2564

ล่าสุด ชุมชนบ้านแพมบก ตำบลทุ่งยาว อำเภอปาย จังหวัด แม่ฮ่องสอน ได้รับการประกาศให้เป็น 1 ใน 10 สุดยอดชุมชนต้นแบบ “เที่ยวชุมชน ยลวิถี” ประจำปีงบประมาณ 2568 ตอกย้ำศักยภาพหมู่บ้านเล็กกลางหุบเขาให้กลายเป็นจุดหมายปลายทางสำคัญของภาคเหนือ

นัยสำคัญรางวัลระดับชาติ

น.ส. แพทองธาร ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม เคยระบุว่า รางวัลดังกล่าวเป็นกลไกสร้างรายได้และเสริมความเข้มแข็งเศรษฐกิจฐานราก โดยบ้านแพมบกถูกจัดอยู่ในกลุ่มเดียวกับชุมชนชื่อดังระดับประเทศ เช่น ชุมชนบ้านคีรีวง และ ชุมชนย่านเมืองเก่าริมน้ำจันทบูร สะท้อนศักยภาพการพัฒนาเป็น Destination เชิงวัฒนธรรมอย่างครบวงจร

รากเหง้าไทใหญ่กลางแอ่งปาย

บ้านแพมบกตั้งอยู่ห่างตัวอำเภอปายราว 10 กิโลเมตร บนทางหลวง 1095 พื้นที่เป็นแอ่งกระทะโอบล้อมด้วยขุนเขาและลำน้ำปาย ชื่อ “แพมบก” มาจากลำน้ำแพมและคำว่า “บก” ที่หมายถึงป่าลึกอุดมสมบูรณ์

ประชากรกว่า 90% เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ไทใหญ่ (Shan หรือ Tai Yai) ที่อพยพจากรัฐฉานในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19–20 เชื่อมโยงประวัติศาสตร์การทำไม้สักและความสัมพันธ์กับล้านนา โครงสร้างสังคมยังคงยึดระบบเครือญาติแน่นแฟ้น เป็นฐานสำคัญของการจัดการชุมชนในปัจจุบัน

FICES Model: สูตรความยั่งยืนแบบบ้านแพมบก

งานวิชาการได้ถอดบทเรียนบ้านแพมบกผ่านกรอบ FICES Model ประกอบด้วย

F – Faith (ศรัทธา): ผสมผสานพุทธศาสนาเถรวาทกับความเชื่อผีบรรพบุรุษ (Syncretism)

I – Identity (อัตลักษณ์): ภาษาไทใหญ่ ชุดไต อาหารพื้นเมือง

C – Community (ชุมชน): ระบบวิสาหกิจแบบถือหุ้น

E – Education (การเรียนรู้): ศูนย์เรียนรู้วัฒนธรรม ถ่ายทอดภูมิปัญญาสู่เยาวชน

S – Sustainability (ยั่งยืน): เกษตรอินทรีย์ อนุรักษ์ป่าต้นน้ำ จัดการขยะ

วัฒนธรรมที่นี่ไม่ใช่ “ของจัดแสดง” แต่เป็น Living Heritage ที่ยังดำเนินอยู่จริงในชีวิตประจำวัน

“สะพานโขกู้โส่” สัญลักษณ์ศรัทธากลางทุ่งนา

แลนด์มาร์กสำคัญคือ สะพานโขกู้โส่ หรือ “สะพานบุญ” สร้างจากไม้ไผ่ยาวกว่า 815 เมตร เชื่อมหมู่บ้านกับพุทธอุทยานห้วยคายคีรี

คำว่า “โข” แปลว่า สะพาน และ “กู้โส่” เพี้ยนจากคำว่า กุศล หมายถึงสะพานแห่งบุญ ก่อสร้างจากแรงศรัทธาชาวบ้านเพื่อให้พระสงฆ์เดินบิณฑบาตสะดวกในฤดูฝน โครงสร้างไม้ไผ่เรียบง่ายกลมกลืนภูมิทัศน์ เป็นตัวอย่างสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นที่เคารพธรรมชาติ

ความงามเปลี่ยนไปตามฤดูกาล

ก.ค.–ต.ค. ทุ่งนาเขียวขจี หมอกฝนปกคลุม

พ.ย.–ม.ค. ข้าวสีทอง อากาศหนาว ไฮซีซั่น

ก.พ.–เม.ย. นาข้าว 7 สี ดอกไม้ป่า

กิจกรรมยอดนิยมคือใส่บาตรยามเช้าบนสะพาน ท่ามกลางบรรยากาศสงบงาม

มรดกที่กินได้: อาหารไทใหญ่

บ้านแพมบกพัฒนาอาหารพื้นถิ่นสู่สินค้า Soft Power

น้ำพริกคั่วทราย: คั่วสมุนไพรและถั่วเน่าจนร่วน เก็บได้นาน

อุ๊บไก่/อุ๊บไข่: เคี่ยวเครื่องแกงขมิ้นเข้มข้น

ถั่วเน่าแผ่น: เครื่องปรุงอูมามิพื้นฐาน

ข้าวส้ม: ข้าวคลุกมะเขือเทศรสเปรี้ยวอมหวาน

หัตถกรรมเด่นคือ ไม้กวาดปุ๋มเป้ง จากใบปาล์มพื้นถิ่น สินค้า OTOP สร้างรายได้เสริมควบคู่การอนุรักษ์ป่า

โมเดลหุ้นส่วน: ท่องเที่ยวที่ทุกคนเป็นเจ้าของ

จุดแข็งสำคัญคือระบบวิสาหกิจชุมชนแบบถือหุ้น

ทุกครัวเรือน (ราว 80 ครัวเรือน) ซื้อหุ้นได้ หุ้นละ 500 บาท

รายได้จากสะพานและการท่องเที่ยวรวมเข้ากองกลาง

หักค่าใช้จ่ายแล้วปันผลคืนสมาชิก

ปี 2567 ปันผลได้ครัวเรือนละประมาณ 15,000 บาท พร้อมกันเงินบางส่วนทำกองทุนสวัสดิการผู้สูงอายุ ทุนการศึกษา และพัฒนาธนาคารขยะตำบลทุ่งยาว

อีกแรงขับเคลื่อนคือกลุ่ม Young Smart Farmer เช่น ฟาร์มเกษตรอินทรีย์ของคนรุ่นใหม่ที่เชื่อมภูมิปัญญาดั้งเดิมเข้ากับการตลาดดิจิทัล

บทเรียนสู่อนาคต

นักวิชาการเสนอ 3 ประเด็นสำคัญ

ควบคุมขีดความสามารถรองรับ (Carrying Capacity) ป้องกัน Overtourism

ยกระดับ Storytelling ถ่ายทอดประวัติการอพยพและตำนานท้องถิ่นเชิงลึก

สนับสนุนคนรุ่นใหม่ ด้วยเทคโนโลยีและองค์ความรู้การตลาดสมัยใหม่

ดังนั้น บ้านแพมบกพิสูจน์ว่า “ศรัทธา” เมื่อผสานการบริหารจัดการที่ดี สามารถเปลี่ยนหมู่บ้านกลางหุบเขาให้เป็นต้นแบบการพัฒนาที่ยั่งยืนระดับประเทศได้อย่างแท้จริง

จากสะพานไม้ไผ่ที่สร้างเพื่อพระสงฆ์ สู่สะพานเศรษฐกิจฐานราก บ้านแพมบกกำลังสะท้อนภาพ Soft Power ไทยในมิติที่ลึกซึ้ง—ไม่ใช่เพียงการท่องเที่ยว แต่คือการรักษาวิถีชีวิตให้เดินหน้าไปพร้อมโลกสมัยใหม่อย่างสง่างาม.