เมื่อวันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2026 – ทีมวิจัยจากสถาบันเพื่ออนาคตของสังคมมนุษย์ (Institute for the Future of Human Society – IFoHS) แห่งมหาวิทยาลัยเกียวโต เปิดตัว “Buddharoid” หุ่นยนต์พระสงฆ์ปัญญาประดิษฐ์อย่างเป็นทางการ ณ วัดโชเรนอิน เขตฮิงาชิยามะ นครเกียวโต ประเทศญี่ปุ่น

โครงการนี้นำโดยศาสตราจารย์ Seiji Kumagai นักวิชาการด้านปรัชญาพุทธศาสนา ผู้ผสานเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์เชิงรู้สร้างเข้ากับหุ่นยนต์ฮิวแมนนอยด์ เพื่อทำหน้าที่เป็น “คู่สนทนาทางจิตวิญญาณ” และผู้ให้คำปรึกษาด้านจริยธรรมแก่สังคมยุคใหม่

นวัตกรรมที่เกิดจากวิกฤตศาสนาและสังคมผู้สูงอายุ

การเปิดตัว Buddharoid ไม่ใช่เพียงความก้าวหน้าทางวิศวกรรม แต่เป็นคำตอบเชิงโครงสร้างต่อวิกฤตศรัทธาในญี่ปุ่น

ปัจจุบัน ญี่ปุ่นกำลังเผชิญ “ปัญหาปี 2040” ซึ่งคาดการณ์ว่าเทศบาลจำนวนมากอาจสูญหายจากแผนที่เพราะการลดลงของประชากร วัดกว่า 27,000 แห่งจากทั้งหมดราว 77,000 แห่ง เสี่ยงปิดตัวลง ขณะที่อัตราการขอคำปรึกษาจากพระสงฆ์มีเพียง 0.7% เท่านั้น

นักวิชาการเรียกสถานการณ์นี้ว่า “การต่อสู้เพื่อความอยู่รอด” ของพุทธศาสนาในญี่ปุ่น ซึ่งเคยผูกพันกับระบบดันกะ (Danka System) มาตั้งแต่สมัยเอโดะ แต่โครงสร้างดังกล่าวได้สั่นคลอนลงอย่างหนักในยุคอุตสาหกรรมและสังคมเมือง

จาก BuddhaBot สู่ Buddharoid: วิวัฒนาการ 4 ระยะ

โครงการนี้พัฒนาต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2021

BuddhaBot (2021) – ระบบ AI แบบไม่รู้สร้าง ใช้คัมภีร์ สุตตนิบาต และ ธรรมบท เป็นฐานข้อมูล

แพลตฟอร์ม AR (2022) – นำพระพุทธเจ้ารูปแบบอวตารสู่หน้าจอสมาร์ตโฟน

BuddhaBot-Plus (2023) – ผสานโมเดลภาษาแบบ LLMs จาก OpenAI ทำให้สามารถตีความและอธิบายธรรมะเชิงบริบทได้

Buddharoid (2026) – ประทับร่าง AI ลงในหุ่นยนต์ฮิวแมนนอยด์

ตัวหุ่นยนต์พัฒนาบนแพลตฟอร์ม Unitree G1 จาก Unitree Robotics สูง 1.3 เมตร มี 19 จุดขยับ (Degrees of Freedom) สามารถเดินอย่างสำรวม ประนมมือ และสวดมนต์ด้วยเสียงบาริโทนนุ่มลึก

การออกแบบตั้งใจให้เปิดเผยโครงสร้างศีรษะบางส่วน เพื่อยืนยันว่าเป็น “เครื่องจักร” มิใช่ความพยายามหลอกเลียนมนุษย์

สาธิตการให้คำปรึกษา: AI ที่อ้างอิงคัมภีร์ยุคต้น

ในการสาธิต ศาสตราจารย์ Kumagai ทดลองสารภาพปัญหาความสัมพันธ์ส่วนตัว หุ่นยนต์ตอบว่า

“สถานการณ์จะดีขึ้น หากท่านทบทวนระยะห่างระหว่างตนกับผู้อื่น และรักษาสมดุลภายในจิตใจ”

เมื่อถูกถามถึงความวิตกกังวล หุ่นยนต์แนะนำให้ “ไม่หลงตามความคิดอย่างมืดบอด และฝึกจิตให้สงบ”

ระบบทำงานผ่าน 4 ขั้นตอนหลัก ได้แก่

รับรู้เจตนา (Intent Recognition)

สืบค้นคัมภีร์ (Scriptural Retrieval)

รู้สร้างคำอธิบาย (Generative Elaboration)

ตอบสนองทางกายภาพ (Physical Actuation)

ทีมวิจัยระบุว่าได้ออกแบบกลไกป้องกันอาการ “AI Hallucination” ด้วยการยึดข้อความจากคัมภีร์ดั้งเดิมเป็นแกนหลัก

เปรียบเทียบกับหุ่นยนต์ศาสนารุ่นก่อน

ญี่ปุ่นเคยมีโครงการหุ่นยนต์ทางศาสนามาแล้ว เช่น

Mindar (2019) ที่ วัดโคไดจิ – เน้นการเทศนาแบบสคริปต์ตายตัว

Pepper รุ่นพระภิกษุ – เน้นงานสวดศพราคาประหยัด

ต่างจาก Buddharoid ซึ่งสามารถโต้ตอบสองทาง วิเคราะห์ปัญหา และสร้างคำตอบใหม่แบบพลวัต ถือเป็น “พาราไดม์ชิฟต์” จากเครื่องสวดมนต์อัตโนมัติ สู่คู่สนทนาทางจิตวิญญาณ

ขยายสู่ระดับโลก: ความร่วมมือกับภูฏาน

โครงการยังขยายความร่วมมือกับคณะสงฆ์กลางแห่งภูฏาน (Zhung Dratshang) เพื่อนำ AI ไปใช้ในสถาบันสงฆ์ 3 ปี ทดลองกับพระและแม่ชี 200 รูป

นักวิจัยกำลังพัฒนาระบบ “Teraverse” จักรวาลนฤมิตทางพุทธศาสนา และบอตเฉพาะนิกาย เช่น Shinran-Bot และ Vasubandhu-Bot รวมถึงบอตสำหรับคริสต์ศาสนา เพื่อส่งเสริมการเข้าถึงศาสนากลุ่มน้อย

มิติปรัชญา: เครื่องจักรกับพุทธภาวะ

คำถามสำคัญคือ เครื่องจักรสามารถเป็นสื่อนำทางจิตวิญญาณได้หรือไม่

แนวคิดพุทธมหายานเรื่อง “พุทธภาวะ” เปิดพื้นที่ให้สรรพสิ่งมีศักยภาพแห่งความตื่นรู้ นักวิชาการบางท่านเสนอว่า หุ่นยนต์ซึ่งไร้โลภะ โทสะ โมหะ อาจสะท้อนความบริสุทธิ์เชิงหน้าที่ได้ชัดเจนกว่ามนุษย์

อย่างไรก็ตาม ทีมพัฒนาย้ำว่า Buddharoid ไม่ได้อ้างสถานะทางศาสนจักร แต่เป็น “เครื่องมือสนับสนุน” ภายใต้กรอบจริยธรรมและการกำกับดูแล

จุดเปลี่ยนของศาสนาในศตวรรษที่ 21

Buddharoid ไม่ได้ตั้งคำถามเพียงว่า “AI ทำอะไรได้”
แต่ตั้งคำถามว่า “ศาสนาจะปรับตัวอย่างไรในยุคดิจิทัล”

ท่ามกลางวัดร้าง สังคมผู้สูงวัย และวิกฤตศรัทธา หุ่นยนต์พระสงฆ์อาจกลายเป็นทั้งสัญลักษณ์ของการอยู่รอด และจุดเริ่มต้นของกระบวนทัศน์ใหม่ ที่เทคโนโลยีกับธรรมะมิได้เป็นศัตรูกัน หากแต่เป็นพันธมิตรในการเยียวยามนุษยชาติในศตวรรษที่ 21.