ช่วงท่ามกลางแรงสั่นสะเทือนจากวิกฤตโควิด-19 ที่เร่งให้สังคมไทยก้าวสู่โลกดิจิทัลอย่างฉับพลัน งานวิจัยเชิงวิเคราะห์ได้เสนอกรอบคิด “4ป.ปลาพาฉลาด” เป็นเครื่องมือปฏิรูปการศึกษาและการสื่อสารเพื่อสันติภาพ โดยชี้ว่าปัญหาหลักไม่ได้อยู่ที่เทคโนโลยี หากแต่อยู่ที่ “โครงสร้างทางปัญญา” และวุฒิภาวะของผู้ใช้สื่อ

รายงานวิจัยดังกล่าวพัฒนาโดย ดร.สำราญ สมพงษ์ นักวิชาการด้านสันติศึกษา ซึ่งนำเสนอผ่านเวทีเสวนาของหลักสูตรสันติศึกษา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (มจร) โดยชี้ให้เห็นว่า การระบาดของ COVID-19 ตั้งแต่ปี 2563 ไม่เพียงสร้างผลกระทบด้านสาธารณสุขและเศรษฐกิจ แต่ยังเปิดโปงความเปราะบางของระบบการศึกษาไทย และเร่งให้ประชาชนพึ่งพาสื่อดิจิทัลอย่างไม่เคยมีมาก่อน

วิกฤต “สุ.จิ.ปุ.ลิ.” แบบท่องจำ สู่การพลิกญาณวิทยาใหม่

งานวิจัยวิเคราะห์ว่า ระบบการเรียนรู้ไทยที่รับอิทธิพล “หัวใจนักปราชญ์” (สุ–จิ–ปุ–ลิ) ถูกตีความแบบอำนาจนิยม จนกลายเป็นวัฒนธรรม “ฟัง–จด–ท่องจำ” มากกว่าการตั้งคำถาม ส่งผลให้ผู้เรียนขาดทักษะคิดเชิงวิพากษ์ และเมื่อเติบโตเป็นพลเมืองดิจิทัล จึงเปราะบางต่อข่าวปลอมและวาทกรรมสร้างความเกลียดชัง

โมเดล “4ป.ปลาพาฉลาด” จึงเสนอให้ “ปุจฉา” หรือการตั้งคำถาม กลับมาเป็นศูนย์กลางของกระบวนการเรียนรู้ โดยใช้อุปมา “ปลา” แทนข้อมูลข่าวสารมหาศาลในโลกไซเบอร์ และวางกระบวนการ 4 ขั้น ได้แก่

จับปลา – จับประเด็นและตั้งคำถามอย่างแม่นยำ
แบ่งปลา – คัดกรอง แยกข้อเท็จจริงออกจากความเห็น
ปรุงปลา – สังเคราะห์สร้างองค์ความรู้ใหม่
ปันปลา – เผยแพร่อย่างมีกลยุทธ์และรับผิดชอบ

แนวคิดนี้ถูกออกแบบให้สอดคล้องกับ “อริยสัจ 4” ระเบียบวิธีวิจัย และทฤษฎีการสื่อสารสมัยใหม่ เช่น SMCR และ 5W1H

บูรณาการสันติวิธีตะวันตก–พุทธ สู่โมเดล “14 ส.”

งานวิจัยยังหลอมรวมทฤษฎี Peace Journalism ของ Johan Galtung และ Nonviolent Communication (NVC) ของ Marshall Rosenberg เข้ากับหลัก “วาจาสุภาษิต” ในพระไตรปิฎก จนเกิดเป็นโมเดล “14 ส. สื่อเพื่อสันติภาพเชิงพุทธ” ที่ย้ำการสื่อสารอย่างจริงแท้ เหมาะกาล มีเมตตา และมุ่งประโยชน์สาธารณะ

กรณีศึกษาสำคัญคือการสื่อสารออนไลน์ของ พระพรหมบัณฑิต (ประยูร ธมฺมจิตฺโต) อดีตอธิการบดี มจร ซึ่งได้รับการยกย่องเป็นต้นแบบพระสงฆ์สื่อสารสันติภาพผ่านสื่อดิจิทัล และการทำงานข่าวเชิงรุกของ ดร.สำราญ ในช่วงโควิด-19 ที่ใช้ 4ป. เป็นแผนปฏิบัติการรายวัน ตั้งแต่มอนิเตอร์ข้อมูล คัดกรองข้อเท็จจริง จัดวางพาดหัว ไปจนถึงการเลือกช่วงเวลาเผยแพร่ในเครือข่ายออนไลน์

ข้อเสนอเชิงนโยบาย: ปลูก “ภูมิคุ้มกันทางปัญญา”

รายงานสรุปว่า “4ป.ปลาพาฉลาด” ไม่ใช่เพียงเทคนิคการสอนหรือคู่มือข่าว แต่คือ “ญาณวิทยาแบบบูรณาการ” ที่รักษาสมดุลระหว่างภูมิปัญญาตะวันออกกับวิธีคิดตะวันตก พร้อมข้อเสนอให้สถาบันอุดมศึกษา หน่วยงานรัฐ และองค์กรสื่อ บรรจุหลักการนี้เป็นแกนกลางในการพัฒนาบุคลากร

ท่ามกลางยุค AI ที่ข้อมูลไหลบ่า งานวิจัยย้ำว่าเทคโนโลยีอาจประมวลผลได้รวดเร็ว แต่ “เมตตากรุณา” และความรับผิดชอบต่อสาธารณะยังเป็นบทบาทของมนุษย์ หากสังคมไทยสามารถสร้าง “ภูมิคุ้มกันทางความรู้” ผ่านการตั้งคำถาม คิดวิเคราะห์ และสื่อสารอย่างสันติ ก็จะมีโอกาสก้าวข้ามความขัดแย้ง และสถาปนาสันติภาพอย่างยั่งยืนในยุคดิจิทัลได้อย่างแท้จริง.