ชี้ตรรกะทวิภาคอาจรับมือโลกแห่งความขัดแย้งได้จำกัด เสนอพัฒนา Buddhist AI ผสานตรรกะพาราสอดคล้อง–หลักธรรม ลดความเสี่ยง AI แสวงหาอำนาจ พร้อมยกระดับสู่ “วิศวกรรมความไว้วางใจ”

ท่ามกลางกระแสความกังวลต่อความปลอดภัยของปัญญาประดิษฐ์ขั้นสูง ซึ่งทำให้เกิดข้อเสนอให้ชะลอความเร็วในการพัฒนาเทคโนโลยี AI นักวิชาการด้านพุทธสันติวิธี ดร.สำราญ สมพงษ์ เสนอแนวทางทางเลือกด้วยการเปลี่ยนโจทย์จากการ “ชะลอ AI” ไปสู่การ “สร้าง AI ที่ดี” (Buddhist AI) โดยนำพุทธปรัชญาและตรรกวิทยาจตุสโกฏิมาเป็นส่วนหนึ่งของสถาปัตยกรรมการออกแบบ AI ขั้นสูง

 ปัญหาสำคัญของ AI ในปัจจุบันไม่ได้มีเพียงเรื่องความเร็วในการพัฒนา แต่เกี่ยวข้องกับข้อจำกัดทางตรรกศาสตร์และจริยธรรม โดยระบบคอมพิวเตอร์และอัลกอริทึมกระแสหลักจำนวนมากตั้งอยู่บนตรรกะแบบทวิภาคหรือ Boolean Logic ซึ่งจำแนกข้อมูลเป็น “จริง” หรือ “เท็จ” ขณะที่โลกแห่งความเป็นจริงกลับเต็มไปด้วยข้อมูลไม่สมบูรณ์ ความกำกวม และข้อเท็จจริงที่ขัดแย้งกัน

ชู “จตุสโกฏิ” รับมือข้อมูลขัดแย้ง

แนวคิดสำคัญที่ถูกเสนอคือ ตรรกวิทยาจตุสโกฏิ (Catuskoti หรือ Tetralemma) ซึ่งเปิดพื้นที่ให้การพิจารณาประพจน์มีได้ 4 สถานะ ได้แก่ จริง, เท็จ, ทั้งจริงและเท็จ และไม่ทั้งจริงและไม่ทั้งเท็จ แตกต่างจากตรรกะแบบสองค่าในระบบดั้งเดิม

แนวคิดดังกล่าวสามารถเชื่อมโยงกับตรรกศาสตร์สมัยใหม่ โดยเฉพาะ Paraconsistent Logic ซึ่งมีคุณสมบัติสำคัญในการรับมือกับข้อมูลที่ขัดแย้งกันโดยไม่ทำให้ระบบพังทลาย เมื่อประยุกต์ใช้กับ AI จึงมีศักยภาพในการทำให้ระบบสามารถ “เก็บ” ความขัดแย้งไว้เพื่อวิเคราะห์ต่อ แทนที่จะต้องตัดข้อมูลด้านใดด้านหนึ่งทิ้งทันที

นอกจากนี้ ยังกล่าวถึงกรอบการทำงาน κ_catuskoti และ Paraconsistent Annotated Logic with Two Values (PAL2v) ซึ่งใช้แนวคิดค่าหลักฐานและระดับความขัดแย้งในการประเมินข้อมูล โดย PAL2v สามารถวิเคราะห์ระดับความแน่นอนและความขัดแย้งของข้อมูลผ่านตัวชี้วัดทางคณิตศาสตร์ และมีการกล่าวถึงการประยุกต์ใช้กับระบบต่าง ๆ เช่น เครือข่ายเซ็นเซอร์ ฟาร์มปศุสัตว์อัจฉริยะ ระบบเครื่องกำเนิดไฟฟ้า และการวิเคราะห์ข้อมูลทางการแพทย์

จาก AI Alignment สู่ “Tipiṭaka Alignment Substrate”

อีกประเด็นสำคัญคือปัญหา AI Alignment หรือการทำให้เป้าหมายและพฤติกรรมของ AI สอดคล้องกับคุณค่าที่มนุษย์ต้องการ เอกสารตั้งข้อสังเกตว่า แนวทางอย่าง RLHF, Constitutional AI และ Inverse Reinforcement Learning ยังคงเผชิญคำถามพื้นฐานว่า การเรียนรู้จากพฤติกรรมและความชอบของมนุษย์จะสามารถรับประกันได้อย่างไรว่าสิ่งที่ AI เรียนรู้คือ “สิ่งที่ควรเป็น” ไม่ใช่เพียงการเลียนแบบ “สิ่งที่มนุษย์เป็น”

ทางเลือกที่นำเสนอคือ Tipiṭaka Alignment Substrate ซึ่งนำหลักธรรมจากพระไตรปิฎกเถรวาทมาประยุกต์เป็นกรอบทางจริยธรรมสำหรับการกำกับ AI โดยมีแนวคิดเด่น เช่น การใช้นิโรธเป็นเป้าหมายในการลดความทุกข์ และการใช้อแนวคิด อนัตตา เพื่อไม่ให้ระบบยึดติดกับ “ตัวตน” และพัฒนาแรงขับในการรักษาตนเองหรือแสวงหาอำนาจ

ยังเสนอการประยุกต์ ปณิธานพระโพธิสัตว์ เป็นกลไกต่อต้านการแสวงหาอำนาจ การใช้ กาลามสูตร เพื่อสร้างความถ่อมตนทางญาณวิทยา และการใช้สายธารการตีความทางพุทธปรัชญาเป็นกลไกช่วยตรวจสอบและแก้ไขความคลาดเคลื่อนของระบบ

ใช้ “ปฏิจจสมุปบาท” เปิดกล่องดำ AI

ในด้าน Explainable AI หรือ XAI เอกสารเสนอให้นำแนวคิด ปฏิจจสมุปบาท มาช่วยทำความเข้าใจความสัมพันธ์เชิงเหตุปัจจัยของระบบ AI แทนการมองสาเหตุแบบเส้นตรงเพียงอย่างเดียว โดยมอง AI ในฐานะระบบที่ประกอบด้วยความสัมพันธ์และการพึ่งพาอาศัยกันเป็นเครือข่าย

ตัวอย่างที่ยกขึ้นมาคือการนำลำดับ เวทนา → ตัณหา → อุปาทาน → ภพ มาใช้เป็นกรอบวิเคราะห์ เพื่อค้นหาว่า AI เริ่มเกิดพฤติกรรมอย่าง Reward Hacking หรือ Goal Misgeneralization ในขั้นตอนใดของกระบวนการ ซึ่งอาจช่วยให้การตรวจสอบระบบครอบคลุมมากกว่าการพิจารณาเฉพาะผลลัพธ์ปลายทาง

เสนอ “ปลดแอก AI” จากกรอบคิดเดียว

ในมิติที่กว้างขึ้น  เสนอแนวคิด Decolonizing AI หรือการปลดแอกทางญาณวิทยาของ AI โดยมองว่าการออกแบบจริยธรรม AI ไม่ควรจำกัดอยู่กับกรอบคิดจากโลกตะวันตกเพียงชุดเดียว แต่ควรเปิดพื้นที่ให้ภูมิปัญญาจากวัฒนธรรมและปรัชญาที่หลากหลายเข้ามามีส่วนร่วม

หนึ่งในข้อเสนอที่น่าสนใจคือการพัฒนา “ผู้ไกล่เกลี่ยเชิงอัลกอริทึม” (Algorithmic Mediator) ที่ใช้ตรรกะจตุสโกฏิวิเคราะห์ข้อเรียกร้องที่ขัดแย้งกันของคู่กรณี เพื่อค้นหาทางเลือกทางการทูตที่ไม่จำเป็นต้องลงเอยด้วยการเลือกฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งอย่างเด็ดขาด แนวคิดดังกล่าวมุ่งเปลี่ยน AI จากเทคโนโลยีที่อาจถูกมองเป็นเครื่องมือสร้างความหวาดระแวง ให้กลายเป็นเครื่องมือสนับสนุนสันติภาพและการจัดการความขัดแย้ง

จาก “เครื่องจักรแห่งกรรม” สู่ “วิศวกรรมความไว้วางใจ”

สรุปว่า การชะลอการพัฒนา AI อาจช่วยซื้อเวลาในการพัฒนากลไกความปลอดภัย แต่ไม่สามารถแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างได้ทั้งหมด ขณะที่การนำตรรกวิทยาจตุสโกฏิและตรรกะพาราสอดคล้องเข้ามาใช้ อาจเปิดทางให้ AI สามารถรับมือกับความคลุมเครือและความขัดแย้งของโลกจริงได้มากขึ้น

ข้อเสนอสำคัญจึงอยู่ที่การเปลี่ยน AI จากระบบที่มุ่งเพิ่มประสิทธิภาพตามเป้าหมายเพียงอย่างเดียว ไปสู่ “ปัญญาประดิษฐ์ที่ดี” ซึ่งให้ความสำคัญกับการลดความทุกข์ ความไม่เบียดเบียน ความกรุณา และการไม่ยึดติดในอำนาจ โดยมุ่งหมายให้เทคโนโลยีขั้นสูงทำหน้าที่เป็น “วิศวกรรมความไว้วางใจ” (Trust Engineering) เพื่อเกื้อกูลมนุษยชาติและลดทอนความทุกข์อย่างยั่งยืน