นโยบาย “การสร้างเศรษฐีเงินล้านวันละ 9 คน” ของพรรคเพื่อไทย กลายเป็นประเด็นร้อนบนเวทีการเมืองและเศรษฐกิจในช่วงการเลือกตั้งปี 2569 ท่ามกลางเสียงวิพากษ์วิจารณ์ที่มองว่าเป็นประชานิยมรูปแบบใหม่ อย่างไรก็ตาม รายงานการวิจัยเชิงลึกด้านยุทธศาสตร์และเศรษฐมิติชี้ว่า นโยบายดังกล่าวมิใช่เพียงการ “แจกเงิน” เพื่อเรียกคะแนนเสียง แต่เป็นความพยายามปฏิรูประบบภาษีครั้งใหญ่ ผ่านกลไก “หวยใบเสร็จ” เพื่อดึงเศรษฐกิจนอกระบบเข้าสู่ระบบอย่างยั่งยืน

ช้างสารในห้อง: เศรษฐกิจนอกระบบ 48.4% ของ GDP
รายงานระบุว่า เศรษฐกิจนอกระบบของไทยมีขนาดใหญ่ถึง 48.4% ของ GDP สูงเป็นอันดับต้น ๆ ของโลก และมากกว่าค่าเฉลี่ยประเทศในเอเชียเกือบเท่าตัว นั่นหมายถึงเม็ดเงินมหาศาลหมุนเวียนอยู่นอกฐานภาษี ส่งผลให้รัฐสูญเสียรายได้จำนวนมาก ขณะที่ภาระภาษีกลับตกอยู่กับมนุษย์เงินเดือนและธุรกิจในระบบเป็นหลัก

สถานการณ์ดังกล่าวยิ่งทวีความรุนแรงในบริบทปี 2569 เมื่อไทยก้าวสู่สังคมสูงวัยเต็มรูปแบบ หนี้สาธารณะและหนี้ครัวเรือนอยู่ในระดับสูง การขยายฐานภาษีจึงไม่ใช่ทางเลือก แต่เป็น “ทางรอด” ของเสถียรภาพการคลัง

หวยใบเสร็จ: เปลี่ยนผู้บริโภคเป็นผู้ตรวจสอบภาษี
หัวใจของนโยบายคือการใช้ “หวยใบเสร็จ” เป็นเครื่องมือสร้างแรงจูงใจให้ประชาชนขอใบเสร็จทุกครั้งที่ซื้อสินค้าและบริการ โดยใบเสร็จจะกลายเป็นสลากลุ้นเงินรางวัลวันละ 9 รางวัล รางวัลละ 1 ล้านบาท

แนวคิดนี้อาศัยหลักเศรษฐศาสตร์พฤติกรรมและทฤษฎี Nudge เปลี่ยนการขอใบเสร็จจาก “ภาระ” ให้เป็น “ความบันเทิง” และใช้แรงดึงดูดของการเสี่ยงโชค กระตุ้นให้ประชาชนร่วมเป็น “ผู้ตรวจสอบภาษีภาคสมัครใจ” สร้างร่องรอยธุรกรรมให้รัฐสามารถติดตามได้โดยอัตโนมัติ

บทเรียนจากไต้หวัน–บราซิล
รายงานอ้างอิงกรณีศึกษาจากต่างประเทศ โดยเฉพาะไต้หวัน ซึ่งใช้ระบบหวยใบเสร็จมาตั้งแต่ปี 1951 และสามารถเพิ่มรายได้ภาษีได้ถึง 75% ในปีแรก รวมถึงบราซิลที่ใช้ทั้งลอตเตอรี่และเงินคืนภาษี ส่งผลให้รายได้ที่ธุรกิจรายงานเพิ่มขึ้นกว่า 20% ภายใน 4 ปี

ขณะเดียวกัน ก็เตือนถึงบทเรียนจากประเทศที่ล้มเหลว เช่น จอร์เจีย ซึ่งขาดความพร้อมด้านโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลและระบบตรวจสอบ ทำให้นโยบายไม่คุ้มค่า

เป๋าตัง: โครงสร้างพื้นฐานสำคัญ
จุดแข็งของไทยในปี 2569 คือโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล โดยเฉพาะแอป “เป๋าตัง” ที่มีผู้ใช้งานกว่า 40 ล้านคน รายงานเสนอให้เชื่อมระบบ e-Tax Invoice ของกรมสรรพากรเข้ากับแพลตฟอร์มดังกล่าว เพื่อให้ประชาชนสามารถสแกน QR Code รับใบเสร็จดิจิทัลและสิทธิ์ลุ้นรางวัลได้ทันที ลดต้นทุนการบริหารจัดการและป้องกันการทุจริต

อย่างไรก็ตาม ความท้าทายสำคัญอยู่ที่ร้านค้ารายย่อยและแผงลอย ซึ่งยังขาดความพร้อมด้านเทคโนโลยี รัฐจึงจำเป็นต้องพัฒนาระบบ POS และแอป “ถุงเงิน” ให้ใช้งานง่ายและต้นทุนต่ำ เพื่อไม่ให้เกิดช่องว่างดิจิทัล

คุ้มค่าทางการคลังหรือไม่?
การประเมินเชิงเศรษฐมิติพบว่า ต้นทุนเงินรางวัลและระบบบริหารจัดการรวมราว 4,285 ล้านบาทต่อปี แต่สามารถสร้างรายได้ภาษีเพิ่มขึ้นอย่างน้อย 11,000 ล้านบาทต่อปี ทำให้รัฐได้ผลตอบแทนสุทธิราว 6,700 ล้านบาท หรือคิดเป็น ROI มากกว่า 150% แม้ใช้สมมติฐานแบบอนุรักษ์นิยม

ความเสี่ยงและข้อกังวล
รายงานยังชี้ถึงความเสี่ยงด้านจริยธรรมและพฤติกรรมเสพติดจากการออกรางวัลรายวัน ความเหลื่อมล้ำในการกระจายรางวัลที่อาจตกอยู่กับกลุ่มคนมีรายได้สูง รวมถึงความเสี่ยงจากการโกงระบบและการละเมิดข้อมูลส่วนบุคคล จึงเสนอให้มีมาตรการจำกัดสิทธิ์ต่อวัน ใช้ AI ตรวจจับธุรกรรมผิดปกติ และออกแบบโครงสร้างรางวัลแบบผสมผสาน เพิ่มรางวัลย่อยและสิทธิพิเศษสำหรับร้านค้ารายเล็ก

จากลุ้นล้าน สู่ปฏิรูปเศรษฐกิจ
บทสรุปของรายงานระบุว่า นโยบาย “9 เศรษฐี” คือความพยายามเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจนอกระบบสู่ระบบดิจิทัล ด้วยพลังของข้อมูลและแรงจูงใจเชิงพฤติกรรม หากออกแบบและบริหารจัดการได้อย่างรอบคอบ นโยบายนี้อาจไม่เพียงสร้างเศรษฐีใหม่วันละ 9 คน แต่จะสร้างฐานภาษีที่แข็งแกร่ง ข้อมูลขนาดใหญ่เพื่อการกำหนดนโยบายที่แม่นยำ และโอกาสทางเศรษฐกิจที่เท่าเทียมยิ่งขึ้นให้กับสังคมไทยในระยะยาว.