ถอดรื้อวาทกรรม “ปากบอกรักชาติ แต่ทำไม่ถูกดี” เสนอทางออกสู่ชาติแห่งปัญญาในศตวรรษที่ 21 ด้วย “ดีคือคิดไทย” แบบสร้างสรรค์ 

ท่ามกลางความขัดแย้งทางการเมืองและสังคมที่ดำรงอยู่ยาวนานกว่า 2 ทศวรรษ คำว่า “รักชาติ” ในสังคมไทยกำลังเผชิญวิกฤตศรัทธา เมื่อถูกใช้เป็นทั้งสัญลักษณ์แห่งคุณธรรม และในขณะเดียวกันก็กลายเป็นเครื่องมือปิดปากผู้เห็นต่าง รายงานวิจัยเชิงสังเคราะห์ฉบับล่าสุดเรื่อง “วิเคราะห์รักชาติแบบไหนดี: คลั่ง หรือสร้างสรรค์ด้วยปัญญาและเอไอ” ได้เปิดพื้นที่ทางความคิดเพื่อชำแหละปรากฏการณ์ดังกล่าวอย่างเป็นระบบ

หัวใจของรายงานตั้งคำถามจากวาทกรรมที่คุ้นหูในสังคมไทยว่า
“ปากบอกรักชาติ แต่ทำไม่ถูกดี”
ซึ่งผู้วิจัยชี้ว่า ไม่ใช่เพียงถ้อยคำเสียดสีเชิงศีลธรรม หากแต่สะท้อนช่องว่างเชิงโครงสร้างระหว่าง คำพูดที่สวยหรู กับ การกระทำที่สวนทาง โดยเฉพาะในบริบทที่ความรักชาติถูกแสดงออกในลักษณะเชิงพิธีกรรม การล่าแม่มดทางความคิด และการอ้างศีลธรรมเพื่อค้ำจุนอำนาจที่บ่อนทำลายหลักนิติธรรม

แยกสองแบบรักชาติ: จาก “คลั่ง” สู่ “สร้างสรรค์”

รายงานอาศัยกรอบทฤษฎีรัฐศาสตร์และจิตวิทยาสังคม จำแนกความรักชาติออกเป็น 2 รูปแบบหลัก ได้แก่

ความรักชาติแบบหลับหูหลับตา (Blind Patriotism)
เป็นความภักดีแบบไร้เงื่อนไข ยึดติดกับสัญลักษณ์และอุดมคติของชาติ มองคำวิจารณ์เป็นภัยคุกคาม และมักใช้วาทกรรม “คนไม่รักชาติ” เพื่อปิดกั้นการตรวจสอบ ผลลัพธ์คือสังคมแห่งความหวาดระแวง การแบ่งขั้ว และการปกป้องสถานะเดิม มากกว่าการแก้ปัญหาเชิงโครงสร้าง

ความรักชาติแบบสร้างสรรค์ (Constructive Patriotism)
เป็นความรักชาติที่มาพร้อมความจงรักภักดีเชิงวิพากษ์ เปิดรับการตั้งคำถาม ยอมรับความหลากหลาย และวัดความรักชาติจาก “การกระทำที่เป็นประโยชน์ต่อส่วนรวม” ไม่ใช่จากถ้อยคำหรือพิธีกรรม โดยรายงานชี้ว่ารูปแบบนี้สอดคล้องกับประชาธิปไตย นวัตกรรมทางสังคม และการมีส่วนร่วมของพลเมือง

ถอดรหัส “ดีคือคิดไทย” ด้วยพุทธธรรมและเหตุผล

หนึ่งในแก่นสำคัญของงานวิจัยคือการนิยามแนวคิด “ดีคือคิดไทย” ใหม่ โดยไม่ผูกความเป็นไทยไว้กับการเชื่อฟังอำนาจ หากแต่ยึดโยงกับการใช้ปัญญาและหน้าที่พลเมือง

รายงานอ้างอิงแนวคิดของ พุทธทาสภิกขุ ที่เสนอว่า “ธรรมะคือหน้าที่” และความดีต้องปราศจากอัตตา รวมถึงคำอธิบายของ พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อุตฺตโม) ที่เน้นว่า ความรักที่ขาดสัมมาทิฏฐิย่อมนำไปสู่อวิชชา การรักชาติจึงต้องนำไปสู่อิสรภาพและศักดิ์ศรีของประชาชน ไม่ใช่การกดทับ

กรณีศึกษาที่เป็นรูปธรรมคือบทบาทของ อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ซึ่งแปรเปลี่ยนทุนทางศาสนาและวัฒนธรรมให้กลายเป็นปฏิบัติการสาธารณสุขที่ช่วยชีวิตผู้คนในช่วงโควิด-19 สะท้อนความรักชาติแบบ “ทำจริง เห็นผลจริง”

จากศรัทธาสู่นวัตกรรม: Soft Power และเศรษฐกิจสร้างสรรค์

รายงานยังชี้ว่า ความรักชาติในศตวรรษที่ 21 ต้องสามารถแปลงเป็น มูลค่า และ อิทธิพล ผ่านเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ไม่ใช่การแช่แข็งวัฒนธรรมไว้กับที่ โดยยกบทเรียนจากอุตสาหกรรมซีรีส์วาย (Y Economy) และกระแส T-Wave ที่ทำให้ไทยมีที่ยืนในเวทีโลกจากความกล้าเปิดรับความหลากหลาย

ขณะเดียวกัน ยังเสนอให้รัฐเรียนรู้โมเดลเกาหลีใต้ ที่ใช้ ข้อมูลและ AI เป็นโครงสร้างพื้นฐานในการขับเคลื่อนอุตสาหกรรมวัฒนธรรม แทนการสั่งการแบบบนลงล่าง

พลเมืองดิจิทัล: รักชาติด้วยข้อมูล ไม่ใช่อารมณ์

อีกมิติที่รายงานให้ความสำคัญคือบทบาทของ AI และ Civic Tech ในการเปลี่ยนความรักชาติจากนามธรรมสู่สิ่งที่ตรวจสอบได้ ตัวอย่างเช่น

ACT Ai เครื่องมือวิเคราะห์ข้อมูลจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ ที่ช่วยเปิดโปงคอร์รัปชัน

WeVis แพลตฟอร์มติดตามการทำงานของนักการเมืองและงบประมาณรัฐ

เครื่องมือเหล่านี้สะท้อนว่า พลเมืองไม่จำเป็นต้องมีอำนาจทางการเมืองก็สามารถ “ทำถูกดี” เพื่อชาติได้ ด้วยข้อมูล ความรู้ และเทคโนโลยี

ข้อเสนอ: สร้างชาติแห่งปัญญา ไม่ใช่ชาติแห่งความคลั่ง

ในบทสรุป รายงานเสนอให้สังคมไทยก้าวข้ามกับดัก “ปากบอกรักชาติ” ผ่านการปฏิรูปการศึกษา ส่งเสริมรัฐบาลเปิด การคุ้มครองสิทธิข้อมูล และการกำกับดูแล AI อย่างมีธรรมาภิบาล พร้อมย้ำว่า

ความรักชาติที่แท้จริง ไม่ใช่การหลับหูหลับตาเชื่อ
แต่คือการตื่นรู้ กล้าคิด กล้าทำ และกล้ารับผิดชอบต่ออนาคตร่วมกัน

ภายใต้กรอบคิด “ดีคือคิดไทย” ที่ผสาน พุทธธรรม ปัญญา และเทคโนโลยี รายงานชี้ว่า ประเทศไทยยังมีศักยภาพมหาศาล หากเลือกใช้ความรักชาติเป็นพลังสร้างสรรค์ ไม่ใช่เครื่องมือแห่งความแตกแยก