งานวิจัยเชิงวิพากษ์ด้านพุทธศาสนาและรัฐศาสตร์ฉบับล่าสุด ได้เปิดมุมมองใหม่ต่อ “ธรรมสภา” หรือที่รู้จักกันในชื่อ “โรงธรรม–ศาลาการเปรียญ” โดยชี้ชัดว่า ธรรมสภามิใช่เพียงอาคารประกอบพิธีกรรมทางศาสนา หากแต่เป็น “สถาปัตยกรรมแห่งปัญญา” และ “พื้นที่สาธารณะทางปัญญา” ที่มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งต่อการสื่อสาร การศึกษา การระงับข้อขัดแย้ง และการธำรงธรรมาธิปไตยในสังคมพุทธเถรวาท

การศึกษาดังกล่าวอาศัยการสังเคราะห์ข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และเอกสารวิชาการร่วมสมัย วิเคราะห์ธรรมสภาในหลายมิติ ทั้งเชิงสถาปัตยกรรม สังคมวิทยา การเมือง จริยศาสตร์การสื่อสาร และจักรวาลวิทยาพุทธศาสนา

จาก “อาคาร” สู่ “สถาบันทางสังคม”

รายงานระบุว่า ธรรมสภาในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาทถูกออกแบบให้เป็น “สถาบัน” (Institution) มากกว่าโครงสร้างกายภาพ โดยทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางของชุมชนสงฆ์และเป็นจุดเชื่อมต่อระหว่างโลกิยวิสัยกับโลกุตตรธรรม พื้นที่แห่งนี้ถูกกำหนดบทบาทอย่างชัดเจนให้เป็นพื้นที่ส่วนรวม สำหรับการสนทนาธรรม การฟังธรรม การศึกษาปริยัติ และการพิจารณาคดีสงฆ์

นักวิจัยชี้ว่า ธรรมสภาคือ “ภาชนะของธรรม” ที่ทำให้ธรรมะมีชีวิต ผ่านกระบวนการเสวนา ถกเถียงด้วยเหตุผล และการวินิจฉัยอย่างเป็นธรรม มิใช่เพียงคำสอนที่ถูกเก็บไว้ในคัมภีร์

รากศัพท์สะท้อนอุดมการณ์: ธรรมเป็นประธาน

การวิเคราะห์นิรุกติศาสตร์พบว่า คำว่า “ธรรมสภา” (Dhammasabhā) เป็นการผสานแนวคิด “ธรรม” ในความหมายที่ครอบคลุมทั้งสัจธรรม จริยธรรม กฎหมาย และสภาวธรรม เข้ากับคำว่า “สภา” ซึ่งในพุทธศาสนาได้ถูกนิยามใหม่ให้เป็นพื้นที่เปิดกว้าง ไม่จำกัดชนชั้นหรือวรรณะ

เมื่อรวมกัน ธรรมสภาจึงหมายถึงพื้นที่ที่ขับเคลื่อนด้วยธรรมเป็นศูนย์กลาง มิใช่ด้วยอำนาจ เงินตรา หรือผลประโยชน์ทางโลก เป็นพื้นที่ที่เจตจำนงของปัจเจกถูกหลอมรวมเข้ากับเป้าหมายร่วมของชุมชน

แบบจำลองจากสวรรค์สู่โลกมนุษย์

งานวิจัยยังชี้ให้เห็นว่า ต้นแบบอุดมคติของธรรมสภาปรากฏอยู่ในจักรวาลวิทยาพุทธศาสนา คือ “ศาลาสุธรรมา” บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นสถานที่ประชุม ฟังธรรม และปกครองของเหล่าเทวดา ศาลาสุธรรมาไม่เพียงสะท้อนความงามทางสถาปัตยกรรม แต่ยังแฝงนัยทางธรรม เช่น เสา 8 ต้นแทนมรรคมีองค์ 8 รัตนะ 7 ประการแทนโพชฌงค์ 7 และพื้นแก้วใสที่สื่อถึงความโปร่งใสทางศีลธรรม

นอกจากนี้ เรื่องราวการมีส่วนร่วมของ “นางสุธรรมา” ในการสร้างศาลา ยังถูกตีความว่าเป็นสัญลักษณ์ของการเปิดพื้นที่ทางศาสนาให้สตรีและการข้ามพ้นข้อจำกัดทางเพศสภาพ

ธรรมสภา: ห้องเรียน–ศาลยุติธรรม–รัฐสภาของสงฆ์

ในมิติการปฏิบัติ ธรรมสภาทำหน้าที่หลากหลาย ตั้งแต่เป็นพื้นที่การเรียนรู้แบบโต้ตอบ ผ่านการปุจฉา–วิสัชนา การฟังธรรม (ธรรมสวนะ) ไปจนถึงการกำหนดกรอบจริยธรรมการสื่อสารด้วย “กถาวัตถุ 10” เพื่อป้องกันการสนทนาที่นำไปสู่ความแตกแยก

ขณะเดียวกัน ธรรมสภายังเป็นสถานที่ระงับอธิกรณ์ โดยใช้กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ตามหลัก “อธิกรณสมถะ 7” ซึ่งเน้นความโปร่งใส การมีส่วนร่วม และการรักษาความสามัคคีของหมู่สงฆ์ มากกว่าการใช้อำนาจบังคับ

พื้นที่สาธารณะพุทธ กับประชาธิปไตยแบบไตร่ตรอง

นักวิชาการผู้จัดทำรายงานระบุว่า เมื่อพิจารณาผ่านกรอบทฤษฎี “พื้นที่สาธารณะ” ของเจอร์เกน ฮาเบอร์มาส จะพบว่า ธรรมสภามีลักษณะใกล้เคียงกับประชาธิปไตยแบบไตร่ตรอง (Deliberative Democracy) อย่างน่าทึ่ง ทั้งในแง่ความเสมอภาค การใช้เหตุผล และความเป็นอิสระจากอำนาจรัฐ

อย่างไรก็ตาม จุดเด่นที่ธรรมสภาเหนือกว่าโมเดลตะวันตก คือการผสาน “การฝึกจิต” และ “เมตตา” เข้าไว้ในกระบวนการสื่อสาร ทำให้การจัดการความขัดแย้งไม่มุ่งเอาชนะ แต่เน้นการชำระเจตนาและสร้างฉันทามติอย่างสันติ

บทเรียนสู่สังคมร่วมสมัย

บทสรุปของรายงานเสนอว่า ธรรมสภาคือกลไกทางสังคมที่มีศักยภาพสูงในการสร้างวัฒนธรรมการสื่อสารที่โปร่งใส มีเหตุผล และเปี่ยมเมตตา ซึ่งสามารถนำมาประยุกต์ใช้กับสังคมร่วมสมัย ทั้งในระดับชุมชน ศาสนา และภาคประชาสังคม

ในยุคที่ความขัดแย้งและวาทกรรมรุนแรงแพร่กระจาย งานวิจัยชิ้นนี้ชี้ให้เห็นว่า “ธรรมสภา” อาจไม่ใช่เพียงมรดกทางศาสนา แต่คือแบบจำลองของพื้นที่สาธารณะเชิงจริยธรรม ที่โลกยุคใหม่กำลังแสวงหา