ชูแนวทางฮ่องกง–มาเก๊าเป็นต้นแบบ พัฒนาคิวอิเล็กทรอนิกส์และชำระเงินตรวจสอบได้ พร้อมประสานความร่วมมือสองประเทศ รักษาความมั่นคงควบคู่ความสะดวกของประชาชน

เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม 2569 ด่านชายแดนแม่สาย จังหวัดเชียงราย เป็นจุดผ่านแดนสำคัญที่เชื่อมโยงการเดินทาง การท่องเที่ยว การค้าชายแดน และวิถีชีวิตของประชาชนไทยกับเมียนมา โดยเฉพาะพื้นที่แม่สาย–ท่าขี้เหล็ก ซึ่งมีการเดินทางข้ามแดนของประชาชนและผู้ประกอบการอย่างต่อเนื่อง การบริหารจัดการด่านให้มีความคล่องตัวจึงมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจในพื้นที่และความเชื่อมั่นของผู้ใช้บริการ

น.ส.มณีรัฐ เขมะวงค์ สมาชิกวุฒิสภาจังหวัดเชียงราย เสนอให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งพิจารณาปรับปรุงการบริหารจัดการด่านแม่สาย โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่มีผู้เดินทางหนาแน่น ซึ่งอาจทำให้เกิดการรอคิวและเพิ่มภาระให้แก่ประชาชน พร้อมเสนอให้พิจารณาเพิ่มกำลังเจ้าหน้าที่ในช่วงเวลาเร่งด่วน จัดระบบคิวให้เป็นระเบียบ และทบทวนขั้นตอนการตรวจเอกสารให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น โดยต้องไม่ลดทอนมาตรฐานการตรวจคนเข้าเมืองและการรักษาความมั่นคงของประเทศ

เร่งแก้ขั้นตอน Border Pass ลดภาระประชาชน

อีกประเด็นที่ควรได้รับการพิจารณา คือกระบวนการขอหนังสือผ่านแดนหรือ Border Pass ซึ่งผู้เดินทางต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขด้านเอกสารและคุณสมบัติที่กำหนด หากขั้นตอนการยื่นคำขอ การตรวจสอบข้อมูล การรอรับเอกสาร และการชำระเงินยังต้องดำเนินการแยกกันหลายขั้นตอน ย่อมเพิ่มภาระด้านเวลาและอาจทำให้เกิดความแออัดบริเวณจุดให้บริการได้

น.ส.มณีรัฐ เขมะวงค์ จึงเสนอให้หน่วยงานที่รับผิดชอบศึกษาการปรับปรุงกระบวนการดังกล่าว โดยเฉพาะการลดการใช้เอกสารกระดาษในขั้นตอนที่สามารถดำเนินการทางอิเล็กทรอนิกส์ได้ การเปิดให้ประชาชนตรวจสอบรายการเอกสารก่อนเดินทาง การจองคิวล่วงหน้า และการแจ้งสถานะคำขอผ่านระบบออนไลน์ เพื่อให้ผู้เดินทางทราบว่าต้องเตรียมเอกสารอะไร อยู่ในขั้นตอนใด และควรไปติดต่อจุดบริการใด

สำหรับค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้อง ควรมีการแสดงอัตราค่าธรรมเนียมอย่างชัดเจน แยกประเภทค่าใช้จ่ายตามฐานกฎหมายหรือบริการที่ได้รับอนุญาต พร้อมรองรับการชำระเงินผ่านช่องทางอิเล็กทรอนิกส์และออกหลักฐานการชำระเงินที่ตรวจสอบย้อนหลังได้ ทั้งนี้ ต้องแยกค่าธรรมเนียมของหน่วยงานไทยออกจากค่าใช้จ่ายที่เรียกเก็บโดยหน่วยงานฝั่งเมียนมาอย่างชัดเจน เพราะแต่ละประเทศมีอำนาจหน้าที่และหลักเกณฑ์ของตนเอง

ระบบดังกล่าวจะช่วยลดความสับสนเกี่ยวกับขั้นตอนและค่าใช้จ่าย เพิ่มความโปร่งใส และลดโอกาสเกิดข้อพิพาทระหว่างผู้เดินทางกับผู้ให้บริการ โดยไม่ควรสรุปว่าการเรียกเก็บเงินเพิ่มเติมใดเป็นการกระทำที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย หากยังไม่ได้ตรวจสอบรายละเอียดและหลักเกณฑ์ของรายการนั้นเป็นรายกรณี

มีระบบ E-Border Pass แล้ว ควรต่อยอดให้ครบวงจร

ประเทศไทยมีระบบยื่นคำขอ E-Border Pass ทางอิเล็กทรอนิกส์อยู่แล้ว จึงควรศึกษาว่าสามารถต่อยอดจากการยื่นคำขอออนไลน์ไปสู่การให้บริการที่ครบวงจรมากขึ้นได้หรือไม่ เช่น การตรวจสอบข้อมูลเบื้องต้น การจองคิว การติดตามสถานะ การแจ้งผล และการชำระค่าธรรมเนียมตามระเบียบผ่านช่องทางดิจิทัล

ในระยะต่อไป อาจพัฒนาระบบแสดงเวลารอโดยประมาณผ่านเว็บไซต์หรือจอประชาสัมพันธ์บริเวณด่าน พร้อมจัดช่องบริการตามประเภทเอกสารและลักษณะการเดินทาง เพื่อให้เจ้าหน้าที่สามารถบริหารจำนวนผู้ใช้บริการได้เหมาะสม โดยผู้ที่มีเอกสารครบถ้วนสามารถเข้าสู่กระบวนการตรวจตามปกติ ส่วนกรณีที่ต้องตรวจสอบเพิ่มเติมยังคงได้รับการพิจารณาอย่างรอบคอบ

การเพิ่มเจ้าหน้าที่จึงควรดำเนินควบคู่กับการปรับปรุงระบบงาน ไม่ใช่พึ่งพาการเพิ่มกำลังคนเพียงอย่างเดียว เพราะการลดขั้นตอนซ้ำซ้อนและการจัดการข้อมูลที่มีประสิทธิภาพจะช่วยให้เจ้าหน้าที่ใช้เวลากับการตรวจสอบที่จำเป็นได้มากขึ้น

ศึกษาต้นแบบฮ่องกง–มาเก๊า ผ่านแดนสะดวกด้วย QR Code

แนวทางต่างประเทศที่น่าสนใจ คือความร่วมมือระหว่างเขตบริหารพิเศษฮ่องกงและมาเก๊า ซึ่งเปิดให้ประชาชนที่มีคุณสมบัติตามเกณฑ์และลงทะเบียนใช้ระบบตรวจคนเข้าเมืองอัตโนมัติของอีกฝ่าย สามารถใช้ QR Code ที่เข้ารหัสเพื่อเข้าสู่ช่องตรวจคนเข้าเมืองอัตโนมัติได้ โดยยังต้องมีเอกสารประจำตัวที่ถูกต้องและผ่านเงื่อนไขการตรวจสอบตามที่กำหนด

ระบบดังกล่าวเริ่มให้บริการเมื่อวันที่ 19 กรกฎาคม 2567 และเป็นตัวอย่างของการประสานงานระหว่างหน่วยงานตรวจคนเข้าเมืองของสองเขตอำนาจ เพื่อให้การเดินทางสะดวกขึ้นโดยไม่ยกเลิกกระบวนการตรวจสอบตัวบุคคล

สำหรับด่านแม่สาย–ท่าขี้เหล็ก อาจนำหลักการดังกล่าวมาศึกษาและปรับให้เหมาะสมกับบริบทของไทยและเมียนมา เช่น การพัฒนาระบบจองคิวล่วงหน้า การใช้รหัสอิเล็กทรอนิกส์สำหรับยืนยันคำขอ การตรวจสอบข้อมูลก่อนถึงด่าน และการเชื่อมโยงข้อมูลเฉพาะส่วนที่จำเป็นภายใต้ข้อตกลงระหว่างหน่วยงานที่มีอำนาจ

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรนำระบบ QR Code ของฮ่องกง–มาเก๊ามาใช้แทน Border Pass ของไทยโดยตรง เนื่องจากสถานะบุคคล ประเภทเอกสาร กฎหมายตรวจคนเข้าเมือง และข้อตกลงระหว่างประเทศแตกต่างกัน แต่สามารถนำแนวคิดเรื่องการลงทะเบียนล่วงหน้า การยืนยันตัวตนทางดิจิทัล และการแบ่งช่องบริการตามคุณสมบัติของผู้เดินทางมาเป็นต้นแบบในการพัฒนาระบบได้

ประสานความร่วมมือไทย–เมียนมา ภายใต้กรอบกฎหมาย

การปรับปรุงด่านชายแดนจำเป็นต้องดำเนินการภายใต้กฎหมายไทยและความตกลงระหว่างประเทศที่เกี่ยวข้อง โดยความตกลงว่าด้วยการข้ามแดนระหว่างไทยกับเมียนมาที่ลงนามเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน 2559 กำหนดประเภทเอกสารสำหรับการผ่านแดน ได้แก่ หนังสือเดินทาง (Passport) บัตรผ่านแดน (Border Pass) และบัตรผ่านแดนชั่วคราว (Temporary Border Pass) รวมถึงกำหนดคุณสมบัติของผู้มีสิทธิใช้เอกสารแต่ละประเภทและพื้นที่ที่สามารถเดินทางได้

ดังนั้น การนำระบบดิจิทัลมาใช้ต้องไม่ทำให้เกิดความเข้าใจว่าผู้เดินทางสามารถข้ามแดนได้โดยไม่ต้องมีเอกสารหรือไม่ต้องผ่านการตรวจสอบตามกฎหมาย แต่ควรเป็นการปรับปรุงช่องทางให้บริการและวิธีดำเนินการภายในกรอบสิทธิและเงื่อนไขเดิม หรือหากจำเป็นต้องเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขที่เกี่ยวข้องกับทั้งสองประเทศ ก็ต้องหารือและดำเนินการตามกลไกความร่วมมือที่เหมาะสม

หน่วยงานที่ควรเข้ามาพิจารณาร่วมกัน ได้แก่ กรมการปกครอง สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง หน่วยงานศุลกากร หน่วยงานด้านความมั่นคง และหน่วยงานที่รับผิดชอบด้านเทคโนโลยีภาครัฐ โดยอาจประสานกับหน่วยงานฝั่งเมียนมาเพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการแลกเปลี่ยนข้อมูลที่จำเป็น การตรวจเอกสารล่วงหน้า และการใช้ระบบอิเล็กทรอนิกส์ที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับ

การเชื่อมโยงข้อมูลต้องมีหลักเกณฑ์ด้านการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล กำหนดผู้มีสิทธิเข้าถึงข้อมูล ระยะเวลาการจัดเก็บ และมาตรการป้องกันการนำข้อมูลไปใช้ผิดวัตถุประสงค์ ขณะเดียวกันต้องมีช่องทางบริการสำหรับผู้สูงอายุ ผู้ไม่มีสมาร์ตโฟน หรือผู้ที่ไม่สามารถใช้ระบบออนไลน์ได้ เพื่อไม่ให้การพัฒนาดิจิทัลกลายเป็นอุปสรรคต่อประชาชนบางกลุ่ม

โปร่งใส ตรวจสอบได้ ลดข้อร้องเรียนข้ามแดน

รายงานของ Burma News International ซึ่งเผยแพร่เมื่อวันที่ 21 สิงหาคม 2569 โดยอ้างข้อมูลจาก Shan Herald Agency for News ระบุถึงข้อร้องเรียนเรื่องการเรียกเก็บเงินจากผู้เดินทางบริเวณสะพานมิตรภาพไทย–เมียนมาแห่งที่ 1 ฝั่งท่าขี้เหล็ก โดยมีรายงานว่าผู้เดินทางบางรายถูกเรียกเก็บเงินสูงกว่าที่คาดหมาย แม้มีเอกสารครบถ้วน ทั้งนี้ ข้อมูลดังกล่าวเป็นรายงานข้อร้องเรียนจากแหล่งข่าว ไม่ใช่ข้อยุติทางกฎหมาย และควรให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องตรวจสอบข้อเท็จจริงอย่างเป็นธรรม

ประเด็นนี้สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของระบบที่กำหนดค่าใช้จ่ายชัดเจน มีหลักฐานการชำระเงิน และเปิดช่องทางร้องเรียนที่ตรวจสอบได้ โดยอาจพัฒนาการประชาสัมพันธ์รายการค่าธรรมเนียมทั้งภาษาไทยและภาษาที่จำเป็นสำหรับผู้เดินทางจากเมียนมา รวมถึงเผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับเอกสารที่ต้องใช้และขั้นตอนการผ่านแดนอย่างเป็นทางการ

หากมีระบบข้อมูลที่ชัดเจนและประชาชนสามารถตรวจสอบได้ตั้งแต่ก่อนเดินทาง ย่อมช่วยลดความเข้าใจผิด ลดข้อพิพาท และเสริมความเชื่อมั่นต่อการให้บริการของด่านทั้งสองฝั่ง

ยกระดับแม่สายเป็นด่านต้นแบบ สะดวก รวดเร็ว และมั่นคง

ข้อเสนอสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการเพิ่มจำนวนเจ้าหน้าที่เพื่อแก้ปัญหาคิวในระยะสั้น แต่เป็นการปรับปรุงกระบวนการให้บริการทั้งระบบ ตั้งแต่การเตรียมเอกสาร การยื่นคำขอ Border Pass การบริหารคิว การชำระเงิน ไปจนถึงการตรวจคนเข้าเมือง โดยใช้เทคโนโลยีที่เหมาะสมและความร่วมมือระหว่างประเทศเป็นเครื่องมือสนับสนุน

หากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถกำหนดมาตรฐานการให้บริการที่ชัดเจน เปิดเผยค่าใช้จ่าย ลดขั้นตอนซ้ำซ้อน และเพิ่มกำลังเจ้าหน้าที่ให้สอดคล้องกับปริมาณผู้เดินทาง ก็จะช่วยให้ด่านแม่สายรองรับการเดินทางได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น สนับสนุนเศรษฐกิจชายแดน และสร้างประสบการณ์ที่ดีให้แก่ประชาชนทั้งสองประเทศ

เป้าหมายสำคัญคือ ทำให้การผ่านแดนสะดวกขึ้นโดยไม่ลดความเข้มงวดด้านความมั่นคง และทำให้ทุกขั้นตอนโปร่งใส ตรวจสอบได้ และเป็นธรรมต่อผู้ใช้บริการ ซึ่งเป็นแนวทางที่ควรนำมาศึกษาเพื่อยกระดับด่านแม่สายให้เป็นด่านชายแดนที่มีมาตรฐานและตอบสนองต่อการเดินทางในยุคดิจิทัลได้อย่างยั่งยืน