งานนมัสการองค์พระธาตุพนม ประจำปี 2569 จัดขึ้นระหว่างวันที่ 26 มกราคม-3 กุมภาพันธ์  (ขึ้น 8 ค่ำ - แรม 1 ค่ำ เดือน 3) รวม 9 วัน 9 คืน หรือชาวอีสานเรียกว่างานบุญเดือนสาม วัตถุประสงค์ของการจัดงาน เพื่อมุ่งเน้นการสืบสานและอนุรักษ์ประเพณีอันดีงามของชาวจังหวัดนครพนม ส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม กระตุ้นเศรษฐกิจในพื้นที่ และเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับองค์พระธาตุพนมองค์ปฐมเจดีย์แห่งภาคอีสาน

โดยวันที่ 26 มกราคม 2569 ช่วงเช้าเวลาประมาณ 08.00 น. ซึ่งเป็นวันเริ่มงาน ว่าที่พันตรีอดิศักดิ์ น้อยสุวรรณ ผู้ว่าราชการจังหวัดนครพนม นำหัวหน้าส่วนราชการ หน่วยงานภาครัฐ เอกชน ประชาชน นักท่องเที่ยว พลังศรัทธาทั้งชาวไทย ชาวลาว รวมถึงข้าโอกาสวัดพระธาตุพนม พร้อมใจร่วมในพิธีแห่พระอุปคุตที่สืบทอดมาแต่โบราณ

ทั้งนี้ในแต่ละปีเมื่องานนมัสการพระธาตุพนมเวียนมาบรรจบครบรอบ จะมีชาวพุทธหลั่งไหลมาจากทั่วทิศานุทิศ เพื่อเป็นขวัญกำลังใจแก่ผู้แสวงบุญ และให้เกิดความสวัสดีมงคลแคล้วคลาดปลอดภัยแก่พุทธศาสนิกชน จึงเกิดมีประเพณีอัญเชิญพระอุปคุต พระมหาเถระผู้มีอิทธิฤทธิ์ปราบมารที่จะมาแผ้วพาลให้อันตรธานหายไป

ด้วยพื้นฐานแห่งความเชื่อดังกล่าว จึงเกิดมีประเพณีอัญเชิญและแห่พระอุปคุตในเทศกาลงานนมัสการพระธาตุพนม โดยมีคลื่นแห่งพุทธศาสนิกชนจำนวนมาก รวมถึงศิลปิน ดารา นักร้อง นักแสดง พิธีกรดัง ต่างเข้าร่วมพิธีอันสำคัญดังกล่าว จนกลายเป็นประเพณีระดับชาติ และขจรไกลไปทั่วโลกจนถึงปัจจุบัน

ทั้งนี้ พระอุปคุตเถระ ผู้เป็นพระอรหันตสาวกที่ทรงมหิทธานุภาพ ชอบความวิเวกวังเวงและอยู่ตามลำพังผู้เดียว ไม่ชอบเกี่ยวข้องกับผู้อื่น โดยชีวประวัติของท่านมีปรากฏขึ้นตอนหลังพุทธปรินิพพานแล้วประมาณ พ.ศ.218

โดยพระอุปคุตเกิดขึ้นหลังพระพุทธเจ้าปรินิพพานไปแล้วกว่า 200 ปี ท่านบำเพ็ญเพียรอยู่ใต้ท้องสมุทร กล่าวกันว่า ณ กรุงปาฏลีบุตร พระเจ้าอโศกมหาราชผู้ครองราชสมบัติ ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างยิ่ง พระองค์ทรงสร้างและฉลองสมโภชพระสถูปเจดีย์จำนวน 84,000 แห่งทั่วชมพูทวีป เพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุที่แบ่งมาจาก 8 เมืองเดิม งานฉลองนี้มีการจัดอย่างยิ่งใหญ่ต่อเนื่องกันถึง 7 ปี 7 เดือน 7 วัน โดยนิมนต์พระอุปคุตเถระ มาเป็นผู้ปกป้องงานเพื่อไม่ให้พญามารมารบกวน  

ซึ่งงานนมัสการพระธาตุพนม มหาเจดีย์ศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมือง โดยภายในบรรจุพระอุรังคธาตุ หรือธาตุหัวอกของพระพุทธเจ้า เป็นงานบุญเดือนสามที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของภาคอีสาน  ที่ชาวนครพนมถือปฏิบัติสืบทอดกันมาตั้งแต่ปี พ.ศ.2519  เชื่อกันว่าก่อนที่จะเริ่มงานวันแรก ต้องมีการประกอบพิธีศักดิ์สิทธิ์ตามประเพณีความเชื่อ คือ อัญเชิญองค์พระอุปคุตมาปกปักษ์รักษา ให้งานเป็นไปด้วยความเรียบร้อยตลอด 9 วัน 9 คืน

พิธีดังกล่าวได้ย้อนไปเมื่อ 2,000 กว่าปีที่แล้ว สมัยพระเจ้าอโศกมหาราช โดยสมมติแม่น้ำโขงคือสะดือทะเล หรือห้วงมหาสมุทร อัญเชิญพระอุปคุตขึ้นมาประดิษฐานภายในวัดพระธาตุพนม เพื่อปกปักษ์รักษา ให้งานทั้ง 9 วัน 9 คืนเป็นไปด้วยความเรียบร้อย เป็นประจำทุกปีของการเปิดงานวันแรก จะมีพลังศรัทธานับแสนคน ร่วมพิธีแห่พระอุปคุตเพื่อความเป็นสิริมงคล

ส่วนการสร้างองค์พระธาตุพนม ในหนังสือตำนานพระอุรังคนิทาน กล่าวว่า ในปัจฉิมโพธิกาล พระพุทธเจ้าพร้อมพระอานนท์ ได้เสด็จทางอากาศ เพื่อไปบิณฑบาตที่เมืองศรีโคตรบูร หรือ สปป.ลาว ในปัจจุบัน จากนั้นได้เสด็จมาประทับแรมที่ภูกำพร้า คือ จุดที่ตั้งองค์พระธาตุพนมในปัจจุบัน พญาอินทร์ได้ทูลถามถึงการเสด็จในครั้งนี้ พระพุทธองค์ได้ตรัสว่า เป็นประเพณีของพระพุทธเจ้า 3 พระองค์ในภัททกัลป์เมื่อนิพพานไปแล้วคือ พระกกุสันโธ พระโกนาคมโน และพระกัสสปะ  สาวกจะนำพระบรมสารีริกธาตุบรรจุไว้ตามสถานที่ต่างๆ  เช่นเดียวกับพระองค์หลังนิพพานแล้ว ผู้เป็นสาวกจะเอาพระบรมสารีริกธาตุมาบรรจุไว้เช่นกัน

หลังจากพระสมณโคดมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพาน พระมหากัสสะปะภิกษุรูปแรกในพระพุทธศาสนา และพระอรหันต์ 500 รูปได้ร่วมกันสร้างพระธาตุพนมขึ้น พร้อมอัญเชิญพระอุรังคธาตุมาประดิษฐานไว้เมื่อปี พ.ศ.8 โดยการนำของพญาเจ้าเมืองทั้ง 5 ซึ่งในยุคแรกได้ก่อสร้างจากดินดิบ

ต่อจากนั้นปี พ.ศ.500 ได้มีการบูรณะครั้งแรก และทำการบูรณะต่อเนื่องรวม 6 ครั้ง กระทั่งเมื่อวันที่ 11 สิงหาคม 2518 พระธาตุพนมได้พังทลายลงทั้งองค์ เนื่องจากมีอายุเก่าแก่ถึง 2,000 ปี ซึ่งภายในองค์พระธาตุ ได้พบผอบแก้วบรรจุพระอุรังคธาตุ 8 องค์ โดยเมื่อปี 2519 ได้มีการสร้างพระธาตุพนมองค์ใหม่ เป็นเจดีย์ทรงฐาน 4 เหลี่ยม ความสูงจากพื้นถึงยอดฉัตร 57 เมตร ฐานกว้างด้านละประมาณ 12 เมตร ยอดฉัตรประดับเพชร นิล จินดา และทองคำน้ำหนักกว่า 10 กิโลกรัม จากนั้นได้มีการจัดพิธีเฉลิมฉลองบูชาองค์พระธาตุพนมสืบทอดมาถึงปัจจุบัน

ดังนั้นเมื่อถึงวันขึ้น 8 ค่ำ เดือน 3 ของทุกปี ข้าโอกาสพระธาตุพนม จึงพร้อมใจกันด้วยการนุ่งขาวห่มขาว ถือดอกไม้ ธูป เทียน ทอง ณ ริมฝั่งโขง ด้านหน้าวัดพระธาตุพนมกันอย่างพร้อมเพรียงด้วยความวิจิตบรรจง เพื่อร่วมประกอบพิธีอัญเชิญพระอุปคุตตามโบราณประเพณี งานนมัสการองค์พระธาตุพนมเป็นสัญลักษณ์ของอำเภอธาตุพนม และชาวพุทธจังหวัดนครพนม