วันที่ 9 มิถุนายน 2569 นายสฤษดิ์ พิพัฒน์วิไลกุล ผู้พิพากษาหัวหน้าศาลจังหวัดนครพนม พร้อมด้วย ว่าที่พันตรี อดิศักดิ์ น้อยสุวรรณ ผู้ว่าราชการจังหวัดนครพนม พลตำรวจเอก อดุลย์ แสงสิงแก้ว ร่วมงานแถลงข่าวเปิดตัว “พิพิธภัณฑ์ศาลจังหวัดนครพนม (หลังเก่า)” ภายใต้โครงการ “ศาลยุติธรรมเพื่อประชาชน” โดยหัวหน้าส่วนราชการ ผู้แทนหน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม กลุ่มคนเคลื่อนเมืองนครพนม กลุ่มนครเรืองแสง ศิลปินท้องถิ่น สื่อมวลชน และประชาชน เข้าร่วมงานฯ ณ อาคารศาลจังหวัดนครพนมหลังเก่า หรือชาวนครพนมเรียกว่าศาล 100 ปี ริมแม่น้ำโขง ถนนสุนทรวิจิตร เขตเทศบาลเมืองนครพนม

การเปิดตัวพิพิธภัณฑ์ในครั้งนี้นับเป็นก้าวสำคัญของการอนุรักษ์และฟื้นฟูอาคารศาลจังหวัดนครพนมหลังเก่า ซึ่งก่อสร้างมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2460 ในสมัยรัชกาลที่ 6 ให้กลับมามีชีวิตอีกครั้งในฐานะแหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ กฎหมาย และกระบวนการยุติธรรมที่ประชาชนสามารถเข้าถึงได้ ภายใต้แนวคิด “เปิด เพื่อ เปลี่ยน” มุ่งยกระดับอาคารประวัติศาสตร์แห่งนี้ให้เป็น “พิพิธภัณฑ์มีชีวิต” ที่เชื่อมโยงเรื่องราวในอดีตกับวิถีชีวิตร่วมสมัยผ่านการจัดแสดงนิทรรศการ มีการเล่าเรื่องผ่านผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์ จ.นครพนม ได้แก่ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุริยา คำหว่าน อาจารย์ประจำคณะศิลปศาสตร์และวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยนครพนม และ นายเด่นชัย ไตรยถา ที่ปรึกษากรมส่งเสริมวัฒนธรรม รวมทั้งกิจกรรมสร้างสรรค์ที่เปิดโอกาสให้ผู้เข้าชมได้มีส่วนร่วมในการเรียนรู้อย่างใกล้ชิด

นอกจากนี้ ยังมีการนำเสนอแนวคิดการบูรณะอาคารโดยคงคุณค่าทางประวัติศาสตร์ควบคู่กับการปรับใช้พื้นที่ให้ตอบโจทย์การเรียนรู้ของคนรุ่นใหม่ อาทิ การจัดแสดงห้องพิจารณาคดีย้อนยุค การนำบัลลังก์ศาลและเฟอร์นิเจอร์ไม้โบราณกลับมาประกอบการจัดแสดง เพื่อสะท้อนบรรยากาศการทำงานของศาลในอดีตอย่างสมจริง รวมถึงการจัดตั้ง “392 Nakhon Phanom Court Museum Gallery” พื้นที่จัดแสดงงานศิลปะร่วมสมัยที่เกิดจากความร่วมมือของเครือข่ายศิลปินท้องถิ่น เพื่อเชื่อมโยงมิติทางศิลปะ วัฒนธรรม และประวัติศาสตร์เข้าด้วยกัน ช่วยปรับภาพลักษณ์ของสถานที่ราชการให้เป็นพื้นที่สาธารณะที่เป็นมิตร เข้าถึงง่าย และเปิดกว้างสำหรับทุกคน

ทั้งนี้อาคารศาลจังหวัดนครพนมหลังเก่าแห่งนี้ ก่อสร้างเมื่อปี พ.ศ.2460 หันหน้าสู่แม่น้ำโขง ตรงข้ามเมืองท่าแขก ประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว (สปป.ลาว) เป็นอาคารแบบตึกโบราณชั้นเดียวใต้ถุนสูง เสา ผนัง ก่ออิฐถือปูน ไม่มีโครงเหล็ก โครงหลังคาทำด้วยไม้เนื้อแข็ง กระเบื้องดินเผา มีห้องพิจารณาคดี 1 ห้อง และเมื่อปี พ.ศ.2483 เป็นปีที่ประเทศไทยมีกรณีพิพาทอินโดจีน อาคารศาลได้ถูกกระสุนปืนและลูกระเบิดหลายแห่งทำให้ผนังแตกร้าว ต่อมาจึงได้มีการซ่อมแซมและเพิ่มห้องพิจารณาขึ้นอีก 1 ห้อง พร้อมดัดแปลงใต้ถุนเป็นห้องขังและห้องเก็บพัสดุ ซึ่งอาคารดังกล่าวได้ใช้เป็นที่ทำการศาลมาจนถึงปี พ.ศ.2505 อาคารศาลมีความชำรุดทรุดโทรมมาก จนเห็นได้ว่าไม่ปลอดภัยแก่ข้าราชการศาลและประชาชนผู้มาติดต่อ ทั้งยังคับแคบไม่สะดวกต่อการพิจารณาพิพากษา กระทรวงยุติธรรมจึงได้อนุมัติงบประมาณก่อสร้างอาคารศาลจังหวัดนครพนมหลังใหม่ และในคราวเดียวกันก็ได้ให้มีการปรับปรุงซ่อมแซมอาคารศาลหลังเก่าใช้เป็นบ้านพักผู้พิพากษาหัวหน้าศาลเรื่อยมาจนถึงปี พ.ศ.2542 จึงได้ปิดการใช้งานเนื่องจากวัสดุที่ใช้ในการก่อสร้างมีอายุการใช้งานมานานเกรงจะเกิดอันตราย จึงได้สร้างบ้านพักผู้พิพากษาขึ้นมาใหม่บริเวณเครื่องใกล้เคียงกัน