นายเจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย ลงพื้นที่ตรวจสอบเหมืองแร่ฝั่งเมียนมาบริเวณบ้านพญาไพร ต.เทอดไทย อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย เมื่อเวลา 11.40 น. วันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 ตามที่นายกรัฐมนตรีมอบหมาย จากการดูพื้นที่จริงพบว่าเหมืองเตรียมโครงสร้างพื้นฐานไว้มากกว่าที่ได้รับรายงาน นายเจเศรษฐ์จะนำข้อมูลไปหารือกับจีนระหว่างวันที่ 16-18 พฤศจิกายนนี้

การลงพื้นที่ครั้งนี้มี พ.อ.สิงหนาท โลสุยะ รองผู้อำนวยการกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในจังหวัดเชียงราย ร่วมด้วย คณะได้ฟังข้อมูลจากนักวิชาการเรื่องเหมืองแร่ 3 แห่ง ได้แก่ ดอยกอวัน เมืองกาน และแม่โจ๊ก ทั้งหมดอยู่ในแนวหุบเขาและพื้นที่ต้นน้ำ มีลำน้ำสาขาไหลลงแม่น้ำสาย หลายเหมืองยังมีพื้นที่ให้ขยายได้อีกมาก และกำลังก่อสร้างอาคาร วางโครงสร้างพื้นฐาน รวมทั้งเตรียมเครื่องจักรและคนงานเพิ่มต่อเนื่อง ฝ่ายวิชาการกังวลว่าสารพิษที่ลงสู่แหล่งน้ำอาจเพิ่มขึ้นในอนาคต

นายเจเศรษฐ์เปิดเผยว่า นายกรัฐมนตรีกำชับให้เก็บข้อมูลรอบด้าน ทั้งจำนวนโรงแต่งแร่ บริษัทเหมือง บริษัทนำเข้าและส่งออก และสารตั้งต้นที่ใช้ผลิต รวมถึงให้ตรวจว่ามีคนไทยหรือบริษัทไทยอยู่ในห่วงโซ่ธุรกิจนี้หรือไม่ ข้อมูลเหล่านี้จะใช้ประกอบการพิจารณามาตรการทางกฎหมาย เขายอมรับว่าเหมืองฝั่งเมียนมายังขยายได้อีกมาก จึงประเมินว่าจะขยายตัวต่อไปเรื่อยๆ

รัฐมนตรีช่วยฯ ระบุว่า นายกรัฐมนตรีหารือเรื่องนี้กับผู้นำจีนไปแล้ว ส่วนตนจะเดินทางไปสมทบคณะนายกรัฐมนตรีในวันที่ 16-18 พฤศจิกายน เพื่อหารือกับฝ่ายที่เกี่ยวข้อง รัฐบาลเตรียมชวนประเทศอื่นในลุ่มน้ำที่ได้รับผลกระทบร่วมเจรจากับจีนด้วย เพราะเห็นว่าจีนมีบทบาทสำคัญในห่วงโซ่การค้าแร่ของพื้นที่นี้ รัฐบาลจะใช้ทั้งการเจรจา การขอความร่วมมือ และมาตรการกดดันไปพร้อมกัน

อย่างไรก็ตาม นายเจเศรษฐ์ยอมรับว่าการเข้าไปควบคุมเหมืองในเมียนมามีข้อจำกัด ทั้งเรื่องอำนาจอธิปไตย ความขัดแย้งภายในเมียนมา และมาตรฐานสิ่งแวดล้อมที่ต้องใช้ผู้เชี่ยวชาญและเทคโนโลยีขั้นสูง ขณะนี้ได้ประสานข้อมูลกับกองทัพภาคที่ 3 และหน่วยงานความมั่นคงแล้ว

ด้านการดูแลประชาชน รัฐบาลจะเร่งจัดหาน้ำอุปโภคบริโภคและน้ำเพื่อการเกษตร โดยเฉพาะที่แม่สาย ซึ่งการประปาเคยต้องหยุดผลิตน้ำชั่วคราวเพราะน้ำขุ่นและมีสารปนเปื้อน ระหว่างนี้ใช้น้ำจากพื้นที่เกาะช้างมาเสริม แผนระยะยาวจะพัฒนาแหล่งน้ำจากแม่น้ำโขงที่เชียงแสนและจากแม่น้ำลาว ขยายระบบประปาหมู่บ้าน และพิจารณาติดตั้งสถานีตรวจวัดคุณภาพน้ำเพิ่ม

ข้อมูลจากเครือข่ายภาคประชาชนระบุว่า ในพื้นที่ดังกล่าวมีบริษัทเหมืองที่ได้รับอนุญาตจากรัฐบาลเมียนมา 20 บริษัท เป็นเหมืองทองคำ 12 บริษัท แมงกานีส 6 บริษัท และตะกั่ว 2 บริษัท นอกจากนี้ยังมีเหมืองดีบุกและพลวง ข้อมูลนี้สอดคล้องกับสถิติที่ด่านศุลกากรเชียงแสนและด่านศุลกากรแม่สาย ซึ่งมีการนำเข้าแมงกานีส ตะกั่ว ดีบุก และพลวง ขณะที่ด่านเชียงแสนเป็นทางส่งแร่ออกไปจีนตามแม่น้ำโขง ส่วนทองคำและแร่หายากบางส่วนไม่ได้เข้ามาไทย แต่มีข้อมูลที่ชี้ว่าเกี่ยวข้องกับผู้ซื้อในจีน

ดร.สืบสกุล กิจนุกร นักวิชาการที่ติดตามปัญหาน้ำปนเปื้อนจากเหมืองแร่ เรียกพื้นที่ทั้ง 3 จุดว่า "สามเหลี่ยมหุบเขามรณะ" เขาบอกว่าการขยายตัวของเหมืองสัมพันธ์กับความขุ่นของแม่น้ำสายจนการประปาต้องหยุดผลิตน้ำ และเชื่อมโยงกับระดับสารหนูที่สูงขึ้น ซึ่งตรงกับผลวิจัยของอาจารย์ธนพลจากมหาวิทยาลัยนเรศวรที่เพิ่งเปิดเผยออกมา

"ที่ผ่านมารัฐบาลเน้นรับมือและลดผลกระทบต่อประชาชน แต่ขณะนี้เริ่มตรวจและเฝ้าระวังคุณภาพน้ำร่วมกับทางการเมียนมาแล้ว ขั้นต่อไปคือต้องผลักดันการแก้ปัญหาที่ต้นเหตุ" ดร.สืบสกุลกล่าว

ทั้งนี้ ก่อนหน้านี้กรมควบคุมมลพิษรายงานผลตรวจคุณภาพน้ำครั้งที่ 18 ช่วง 27 เม.ย.-1 พ.ค. 2569 ว่าพบสารหนูเกินค่ามาตรฐานทุกจุดตรวจของแม่น้ำสาย และเมื่อวันที่ 24 ต.ค. 2569 สื่อมวลชนยังรายงานการพบเหมืองทองคำของกลุ่มทุนจีนบริเวณดอยกอวัน ฝั่งตรงข้ามบ้านพญาไพร ซึ่งเปิดหน้าดินมาเกือบ 2 ปี