ท่ามกลางข้อกังวลสารปนเปื้อนในปราจีนบุรี พร้อมย้ำวัตถุดิบสมุนไพร “ไม่ได้รับผลกระทบ” จากมลพิษทางน้ำ มีระบบตรวจสอบคุณภาพทุกล็อตการผลิต โรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศรเปิดข้อมูลคุณค่า “มะขามป้อม” สมุนไพรไทยที่มีหลักฐานจากงานวิจัยในสัตว์ทดลองสนับสนุนการช่วยปกป้องเซลล์จากพิษโลหะหนัก ทั้งการลดความเสียหายต่ออวัยวะจากแคดเมียมและลดความผิดปกติของเซลล์สืบพันธุ์จากตะกั่ว พร้อมสร้างความมั่นใจในระบบควบคุมคุณภาพสมุนไพร ตั้งแต่แหล่งปลูก การรับวัตถุดิบ กระบวนการผลิต จนถึงการตรวจผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปก่อนถึงมือผู้บริโภค

ภญ.อาสาฬา เชาวน์เจริญ เภสัชกรชำนาญการศูนย์หลักฐานเชิงประจักษ์ ด้านการแพทย์แผนไทยและสมุนไพร โรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร เปิดเผยว่า จากความกังวลเรื่องการปนเปื้อนโลหะหนักในจังหวัดปราจีนบุรีและพื้นที่ใกล้เคียง อภัยภูเบศรในฐานะหน่วยงานด้านสุขภาพและสมุนไพรที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ ให้ความสำคัญกับการสื่อสารองค์ความรู้เพื่อให้ประชาชนเข้าใจการดูแลสุขภาพ รวมถึงคุณค่าของสมุนไพรที่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์สนับสนุน โดยมะขามป้อมเป็นสมุนไพรชนิดหนึ่งที่มีงานศึกษาถึงบทบาทในการลดผลกระทบจากโลหะหนัก

ภญ.อาสาฬา กล่าวว่า งานวิจัยที่ศึกษาพิษเฉียบพลันของแคดเมียมในหนูเพศผู้ โดยให้น้ำจากผลมะขามป้อมทางปากต่อเนื่อง 8 วันก่อนให้แคดเมียมในขนาดที่ก่อพิษ พบว่ากลุ่มที่ได้รับมะขามป้อมล่วงหน้ามีอัตราการตายลดลง และลดความเสียหายของเนื้อเยื่อในอวัยวะสำคัญ ได้แก่ ตับ ไต และอัณฑะได้บางส่วน เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ได้รับแคดเมียมเพียงอย่างเดียว

นอกจากนี้ ยังพบว่าเอนไซม์ตับบางชนิดที่เพิ่มขึ้นจากพิษแคดเมียมมีระดับลดลง รวมถึงลดการสะสมแคดเมียมในอวัยวะและลดการเกิดปฏิกิริยาทำลายไขมันในเซลล์ ซึ่งเป็นตัวชี้วัดหนึ่งของความเสียหายจากภาวะเครียดออกซิเดชัน ผลการศึกษาจึงสนับสนุนศักยภาพของมะขามป้อมในการช่วยปกป้องเซลล์จากพิษเฉียบพลันของแคดเมียมภายใต้เงื่อนไขการทดลอง

สำหรับงานศึกษาเกี่ยวกับตะกั่วในหนูอีกฉบับ พบว่า การได้รับสารสกัดผลมะขามป้อมก่อนรับตะกั่วช่วยลดความถี่ของความผิดปกติบริเวณหัวอสุจิ เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ได้รับตะกั่วเพียงอย่างเดียว เป็นหลักฐานเบื้องต้นที่สนับสนุนบทบาทของมะขามป้อมในการลดผลกระทบต่อเซลล์สืบพันธุ์จากโลหะหนัก และเป็นประเด็นที่สามารถนำไปศึกษาต่อยอดได้

อย่างไรก็ตาม งานวิจัยทั้งสองฉบับเป็นการศึกษาในสัตว์ทดลองและให้มะขามป้อมก่อนรับสารพิษ จึงยังไม่สามารถสรุปว่าการรับประทานมะขามป้อมช่วยขับโลหะหนักหรือรักษาภาวะพิษในมนุษย์ได้ และยังไม่สามารถนำขนาดที่ใช้ในสัตว์ทดลองมากำหนดเป็นขนาดรับประทานสำหรับประชาชนโดยตรง

นอกจากการศึกษาด้านสุขภาพ ยังมีงานวิจัยนำเปลือกหุ้มเมล็ดมะขามป้อมมาใช้เป็นวัสดุชีวภาพสำหรับดูดซับไอออนตะกั่วและแคดเมียมในสารละลายน้ำ สะท้อนโอกาสใช้ประโยชน์จากส่วนต่าง ๆ ของสมุนไพรเพื่อพัฒนาวัสดุจัดการสารปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อม

การศึกษาดังกล่าวเป็นการดูดซับโลหะหนักภายนอกร่างกาย จึงต้องแยกออกจากผลของการรับประทานมะขามป้อม แต่แสดงให้เห็นว่าพืชสมุนไพรไทยมีคุณค่าที่สามารถศึกษาต่อยอดได้ทั้งด้านสุขภาพและสิ่งแวดล้อม โดยต้องประเมินประสิทธิภาพ ความปลอดภัย และความเหมาะสมก่อนนำไปใช้จริง

ภญ.อาสาฬา กล่าวถึงความกังวลต่อสถานการณ์น้ำท่วมและมลพิษทางน้ำในจังหวัดปราจีนบุรีว่า วัตถุดิบสมุนไพรของอภัยภูเบศรไม่ได้รับผลกระทบจากสถานการณ์ดังกล่าว เนื่องจากมีเครือข่ายแหล่งปลูกกระจายอยู่ทั่วประเทศ และมีการวางแผนจัดหาวัตถุดิบล่วงหน้า โดยก่อนการเพาะปลูกมีการตรวจสอบสภาพแวดล้อมของแหล่งปลูก ทั้งดิน น้ำ และสภาพแวดล้อมที่เกี่ยวข้อง เพื่อประเมินความเหมาะสมและความเสี่ยงต่อการปนเปื้อน

เมื่อรับวัตถุดิบเข้าสู่กระบวนการผลิต อภัยภูเบศรมีฝ่ายควบคุมคุณภาพตรวจสอบอย่างเป็นระบบ โดยก่อนการผลิตจะตรวจวัตถุดิบสมุนไพรเพื่อประเมินการปนเปื้อนของโลหะหนักและสารตกค้างจากยาฆ่าแมลง ระหว่างการผลิตมีการควบคุมและตรวจสอบคุณภาพตามขั้นตอนและมาตรฐานที่กำหนด และหลังการผลิตจะตรวจสอบคุณภาพผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปอีกครั้งก่อนส่งถึงมือผู้บริโภค

“อภัยภูเบศรจึงขอให้ผู้บริโภคมั่นใจว่า ผลิตภัณฑ์ที่ออกสู่ตลาดผ่านระบบตรวจสอบคุณภาพทุกล็อตการผลิต รวมถึงการตรวจวิเคราะห์โลหะหนักและสารตกค้างจากยาฆ่าแมลงให้เป็นไปตามเกณฑ์มาตรฐานที่กำหนด โดยให้ความสำคัญกับความปลอดภัยตลอดกระบวนการ ตั้งแต่ต้นทางวัตถุดิบจนถึงผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป” ภญ.อาสาฬา กล่าว และย้ำว่า ประชาชนที่สงสัยว่าได้รับโลหะหนักควรเข้ารับการประเมินจากบุคลากรทางการแพทย์ พร้อมหลีกเลี่ยงแหล่งสัมผัสสารปนเปื้อน การใช้สมุนไพรควรพิจารณาตามหลักฐานและความเหมาะสมกับสุขภาพของแต่ละบุคคล โดยไม่ใช้ทดแทนการตรวจวินิจฉัยหรือการรักษาภาวะพิษโลหะหนัก