ช่วงทศวรรษที่ผ่านมา สังคมไทยและสังคมโลกต่างประจักษ์ต่อภาพพระสงฆ์เดินเท้าเป็นระยะทางไกลนับร้อยนับพันกิโลเมตร ตั้งแต่ถนนสายหลักใจกลางกรุงเทพมหานคร ไปจนถึงทางหลวง Route 66 ในสหรัฐอเมริกา หรือเส้นทางทุรกันดารในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ปรากฏการณ์ดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงกิจวัตรของสงฆ์ตามจารีตดั้งเดิม หากแต่กลายเป็น “เหตุการณ์เชิงสื่อ” (Media Event) ที่ดึงดูดความสนใจ ความศรัทธา และข้อถกเถียงในวงกว้าง

คำถามสำคัญที่สังคมตั้งขึ้นคือ การเดินของพระสงฆ์เหล่านี้เป็นเพียง “กระแสฟีเวอร์” ที่ถูกขับเคลื่อนด้วยสื่อและอารมณ์ร่วม หรือเป็น “พลังศรัทธาที่ยั่งยืน” ที่สะท้อนการปรับตัวของพุทธศาสนาในโลกยุคใหม่

จากธุดงค์สู่ธรรมยาตรา: ความหมายที่เปลี่ยนไป
ผู้เชี่ยวชาญด้านศาสนวิทยาชี้ว่า หนึ่งในต้นตอของความสับสนคือการใช้คำว่า “ธุดงค์” ในบริบทสังคมร่วมสมัย โดยในพระพุทธศาสนา ธุดงค์หมายถึง “ข้อวัตรขัดเกลากิเลส” จำนวน 13 ข้อ มิใช่เพียงการเดินทางไกล แต่ในความเข้าใจของสังคมไทย คำนี้กลับถูกผูกติดกับภาพพระเดินเท้าเป็นหมู่คณะ

เมื่อกิจกรรมการเดินของพระสงฆ์เริ่มมีลักษณะเป็นกิจกรรมมวลชนในเมือง คำว่า “ธรรมยาตรา” จึงถูกนำมาใช้แทน เพื่อสื่อถึงการเดินทางเพื่อเผยแผ่ธรรมและสร้างแรงบันดาลใจทางสังคม มากกว่าการปฏิบัติเคร่งครัดเฉพาะตน ขณะเดียวกันในเวทีโลกได้เกิดรูปแบบที่สามคือ “การเดินเพื่อสันติภาพ” ซึ่งลดทอนพิธีกรรมทางศาสนา แต่เน้นสาระสากลด้านสันติภาพ มนุษยธรรม และการอยู่ร่วมกัน

กรณีวัดพระธรรมกาย: เมื่อศรัทธาบรรจบการเมือง
หนึ่งในกรณีที่ถูกจับตามองมากที่สุด คือกิจกรรมการเดินของวัดพระธรรมกาย จากเดิมที่ใช้ชื่อ “ธุดงค์ธรรมชัย” ก่อนปรับเป็น “ธรรมยาตรา” หลังเผชิญกระแสวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนัก โดยเฉพาะภาพพระสงฆ์เดินบนถนนสายหลักในกรุงเทพฯ ท่ามกลางการจัดการอย่างเป็นระบบและพิถีพิถัน

นักวิเคราะห์มองว่า ความฟีเวอร์ของธรรมยาตราธรรมกายไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่เป็นผลจากการออกแบบภาพลักษณ์ การสื่อสารผ่านสื่อขององค์กร และการตลาดบุญที่ตอบโจทย์คนชั้นกลาง ขณะเดียวกัน กิจกรรมดังกล่าวยังมีนัยยะทางการเมือง ทั้งในแง่การแสดงพลังมวลชน และการยึดพื้นที่สาธารณะเชิงสัญลักษณ์ในช่วงที่วัดเผชิญแรงกดดันจากรัฐ

ผู้จาริกโลก: ศรัทธาจากความโดดเดี่ยว
ในอีกฟากหนึ่งของโลก การเดินของพระสุธรรม ฐิตธัมโม หรือ “หลวงพี่หมี” ในโครงการ Walk for Peace และกรณีของพระทิช มินห์ ตู ในเวียดนาม กลับสร้างศรัทธาจากภาพความเรียบง่าย ความอดทน และความจริงแท้ส่วนบุคคล

เรื่องราวการเดินฝ่าภัยธรรมชาติ ความยากลำบาก และการช่วยเหลือผู้คนระหว่างทาง กลายเป็นพลัง Soft Power ของพุทธศาสนาในสายตาชาวตะวันตก ขณะที่ในเวียดนาม ความนิยมอย่างรวดเร็วของพระทิช มินห์ ตู ผ่านโซเชียลมีเดีย ได้สร้างแรงสั่นสะเทือนจนรัฐต้องเข้ามาจัดการ ด้วยความกังวลด้านความมั่นคง

ทำไม “พระเดิน” จึงกลายเป็นกระแส
นักวิชาการอธิบายว่า ความฟีเวอร์ของปรากฏการณ์นี้เกิดจากหลายปัจจัยประกอบกัน ทั้งวิกฤตศรัทธาต่อสถาบันสงฆ์กระแสหลัก ความโหยหาพระที่ “ปฏิบัติจริง” และบทบาทของสื่อดิจิทัลที่ให้รางวัลกับภาพและเรื่องราวที่กระตุ้นอารมณ์

ในยุคโซเชียลมีเดีย การพิมพ์ “สาธุ” หรือการแชร์ภาพ กลายเป็นการมีส่วนร่วมทางศาสนาแบบใหม่ ขณะเดียวกัน นโยบาย Soft Power ของรัฐที่พยายามเชื่อมศาสนาเข้ากับการท่องเที่ยวและภาพลักษณ์ประเทศ ก็มีส่วนช่วยขยายกระแสให้กว้างขึ้น

Fever หรือ Non-Fever?
เมื่อพิจารณาอย่างรอบด้าน นักวิเคราะห์สรุปว่า ปรากฏการณ์พระสงฆ์เดินหนเป็น “ฟีเวอร์บนรากฐานของ Non-Fever” กล่าวคือ รูปแบบการนำเสนอและการจัดกิจกรรมอาจเป็นกระแสชั่วคราว แต่พลังที่แท้จริงซึ่งทำให้กระแสนี้เกิดขึ้น คือความต้องการทางจิตวิญญาณที่ยั่งยืนของผู้คนในสังคมที่เต็มไปด้วยความไม่แน่นอน

ดังนั้น ปรากฏการณ์พระสงฆ์เดินเพื่อสันติภาพ ธรรมยาตรา และธุดงค์ จึงไม่ใช่เพียงเรื่องของศาสนา หากเป็นภาพสะท้อนการเปลี่ยนผ่านของพุทธศาสนาในโลกยุคดิจิทัล ที่ศรัทธา การเมือง และเทคโนโลยีมาบรรจบกันอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ 

ท้ายที่สุด ไม่ว่าการเดินนั้นจะถูกถ่ายทอดผ่านเส้นทางป่าเขา หรือผ่านหน้าจอโทรศัพท์มือถือ คำถามสำคัญที่สังคมต้องตอบร่วมกันคือ เรากำลังมองเห็น “การเดินของร่างกาย” หรือ “การเดินของจิตวิญญาณ” และเราจะรักษาแก่นแท้ของศรัทธาไว้ได้อย่างไร ท่ามกลางโลกที่หมุนเร็วขึ้นทุกวัน