นักวิชาการเสนอกรอบวิจัยใหม่ ผสาน ปัญญาประดิษฐ์ กับ จตุสโกฏิตรรกวิทยา และหลักพุทธธรรม สร้างเครื่องมือวิจัยที่รองรับความซับซ้อนและความขัดแย้งของโลกยุคดิจิทัล

แวดวงวิชาการไทยและนานาชาติกำลังจับตาการพัฒนา “ระเบียบวิธีวิจัยใหม่” ที่ผสานศาสตร์ล้ำสมัยเข้ากับภูมิปัญญาพุทธศาสนา โดยใช้แนวคิด “พุทธปัญญาประดิษฐ์–จตุสโกฏิ” เป็นแกนกลางในการออกแบบกระบวนการวิจัย เพื่อก้าวข้ามข้อจำกัดของวิธีวิจัยแบบเดิมที่ยึดตรรกะสองค่า

นักวิจัยชี้ว่า งานวิจัยในยุค การปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งที่ 4 ไม่สามารถอธิบายความจริงด้วยกรอบ “ถูก–ผิด” เพียงมิติเดียวได้อีกต่อไป เนื่องจากข้อมูลในโลกจริงมีความคลุมเครือ ซ้อนทับ และขัดแย้งกันในตัวเอง

ยกระดับ “ระเบียบวิธีวิจัย” จากสองค่า สู่หลายมิติ  

หัวใจของแนวคิดใหม่นี้คือการนำ จตุสโกฏิตรรกวิทยา มาใช้เป็น “โครงสร้างการคิด” ในการวิจัย แทนตรรกะแบบฐานสอง

โดยนักวิจัยสามารถจำแนกข้อมูลออกเป็น 4 สถานะ ได้แก่

ข้อมูลที่ยืนยัน
ข้อมูลที่ปฏิเสธ
ข้อมูลที่ขัดแย้งแต่มีเหตุผลร่วมกัน
ข้อมูลที่อยู่นอกกรอบการตัดสิน
วิธีการดังกล่าวช่วยให้การวิเคราะห์ข้อมูลไม่ต้อง “ตัดทิ้ง” ความขัดแย้ง แต่สามารถใช้ความขัดแย้งเป็นแหล่งสร้างองค์ความรู้ใหม่

ผสาน “อริยสัจ 4” เป็นโครงสร้างวิจัย 
อีกหนึ่งจุดเด่นสำคัญคือการใช้ อริยสัจ 4 เป็นกรอบออกแบบงานวิจัยอย่างเป็นระบบ

ประกอบด้วย 4 ขั้นตอนหลัก ได้แก่

ทุกข์ – กำหนดปัญหาวิจัย
สมุทัย – วิเคราะห์สาเหตุเชิงลึก
นิโรธ – ตั้งสมมติฐานหรือเป้าหมาย
มรรค – ออกแบบวิธีการและทดสอบ
กรอบนี้ทำให้กระบวนการวิจัยมีลักษณะ “ครบวงจร” ตั้งแต่การตั้งคำถามจนถึงการแก้ปัญหาอย่างเป็นเหตุเป็นผล

AI กลายเป็น “ผู้ช่วยวิจัยเชิงปัญญา”
การบูรณาการกับ ปัญญาประดิษฐ์ ทำให้เกิดรูปแบบใหม่ของ “AI Research Assistant” ที่ไม่เพียงวิเคราะห์ข้อมูล แต่สามารถ

ตรวจจับความขัดแย้งของข้อมูล
จัดหมวดหมู่ตามตรรกะจตุสโกฏิ
เสนอสมมติฐานหลายทางเลือก
สังเคราะห์องค์ความรู้ใหม่โดยไม่ลดทอนความซับซ้อน
นักวิชาการระบุว่า นี่คือการเปลี่ยนบทบาท AI จาก “เครื่องคำนวณ” ไปสู่ “เครื่องมือสร้างปัญญา”

แก้ปัญหางานวิจัยแบบผสมผสาน
แนวคิดใหม่นี้ยังช่วยคลี่คลายปัญหาในงานวิจัยแบบ Mixed Methods ที่มักพบความขัดแย้งระหว่างข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ

ด้วยตรรกะจตุสโกฏิ นักวิจัยสามารถยอมรับว่า
“ข้อมูลสองชุดที่ขัดแย้งกัน อาจจริงพร้อมกันในบริบทที่ต่างกัน”

ส่งผลให้การวิเคราะห์มีความลึกซึ้งมากขึ้น และลดอคติจากการเลือกข้อมูลเพียงด้านเดียว

เปิดทาง “มาตรฐานวิจัยยุคใหม่”
ผู้เชี่ยวชาญมองว่า ระเบียบวิธีวิจัยพุทธปัญญาประดิษฐ์จะกลายเป็นรากฐานใหม่ของการวิจัยในอนาคต โดยเฉพาะในสาขา

สังคมศาสตร์
นโยบายสาธารณะ
จริยธรรมเทคโนโลยี
การพัฒนา AI ระดับสูง
เนื่องจากสามารถรองรับความซับซ้อนของมนุษย์และสังคมได้ดีกว่าวิธีวิจัยแบบเดิม

ดังนั้น การพัฒนา “ระเบียบวิธีวิจัยพุทธปัญญาประดิษฐ์–จตุสโกฏิ” ไม่เพียงเป็นนวัตกรรมทางวิชาการ แต่ยังเป็นการเปลี่ยนกระบวนทัศน์ของการแสวงหาความรู้ จากการ “เลือกคำตอบที่ถูกต้อง” สู่การ “เข้าใจความจริงที่หลากหลาย” และอาจเป็นก้าวสำคัญที่ทำให้งานวิจัยในยุค AI สามารถเข้าถึงความจริงของมนุษย์ได้อย่างลึกซึ้ง รอบด้าน และยั่งยืนมากยิ่งขึ้น.