เปิดมุมมอง “ธรรมะปัญญาประดิษฐ์” ชี้ AI มีทั้งคุณอนันต์และโทษมหันต์ เสนอใช้จิตตวิถี ปปญฺจ เจตนา และปัฏฐาน เป็นกรอบคิดกำกับเทคโนโลยี 

ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วของเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ซึ่งกำลังเข้ามามีบทบาทในเศรษฐกิจ สังคม สื่อ และการดำเนินชีวิตของประชาชน การนำหลักพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะพระอภิธรรมปิฎก มาประยุกต์เป็นกรอบคิดในการทำความเข้าใจและกำกับ AI กำลังกลายเป็นประเด็นสำคัญทางวิชาการและจริยธรรม

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2569 จากการจัดสัมมนาและฝึกปฏิบัติการภายใต้โครงการ “ธรรมะปัญญาประดิษฐ์ (Dhamma AI) กับการพัฒนาสื่อดิจิทัลเพื่อการเผยแผ่พระพุทธศาสนา ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569” โดยมีการบรรยายพิเศษหัวข้อ “พระพุทธศาสนากับการเปลี่ยนผ่านสู่ยุค AI และสังคมดิจิทัล” โดยพระพรหมบัณฑิต (ศ.ดร. ประยูร ธมฺมจิตฺโต)

“AI มีคุณอนันต์ แต่ก็มีโทษมหันต์”

สาระสำคัญของแนวคิดดังกล่าวอยู่ที่การมอง AI ในลักษณะ Dual-use หรือเทคโนโลยีที่สามารถสร้างทั้งประโยชน์และโทษได้ โดยเน้นว่า การใช้ AI ไม่ควรถูกขับเคลื่อนด้วยความสามารถทางเทคนิคหรือกลไกทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว แต่ต้องมี “สัมมาทิฏฐิ” เป็นหลักนำทาง

แนวคิดนี้มองว่า ปัญหาสำคัญของ AI ไม่ได้อยู่ที่ตัวเทคโนโลยีเท่านั้น แต่อยู่ที่ เจตนา วิธีคิด และคุณค่าของมนุษย์ที่เป็นผู้ออกแบบและนำเทคโนโลยีไปใช้ หากขาดการกำกับที่เหมาะสม AI อาจกลายเป็นเครื่องมือผลิตข้อมูลเท็จ ขยายอคติ หรือสร้างผลกระทบต่อความปลอดภัยของสังคมได้

จาก “จิตตวิถี” สู่การทำความเข้าใจสถาปัตยกรรม AI

หนึ่งในข้อเสนอสำคัญของการศึกษาคือการนำแนวคิด “จิตตวิถี (Citta-vīthi)” ในพระอภิธรรมมาใช้เป็นกรอบเปรียบเทียบกับกระบวนการประมวลผลของ AI โดยจิตตวิถีถูกอธิบายว่าเป็นอนุกรมของขณะจิตที่เกิดขึ้นอย่างเป็นระบบเพื่อรับรู้และประมวลผลอารมณ์ที่มากระทบผ่านทวารทั้งหก

ในเชิงเปรียบเทียบ เอกสารเสนอให้มอง ภวังคจิต คล้ายบริบทพื้นฐานหรือ Context Window ของ AI ขณะที่ ปัญจทวาราวัชชนจิตและมโนทวาราวัชชนจิต สามารถนำมาเปรียบเทียบกับกลไก Attention และ ชวนจิต กับกระบวนการ Inference หรือ Forward Pass ที่ขับเคลื่อนการสร้างผลลัพธ์ของระบบ

อย่างไรก็ตาม การเปรียบเทียบดังกล่าวควรเข้าใจในฐานะ กรอบวิเคราะห์เชิงแนวคิด มากกว่าการยืนยันว่า AI และจิตมนุษย์มีโครงสร้างเดียวกันโดยตรง

“เวทนา” จุดที่ AI ยังแตกต่างจากมนุษย์

อีกประเด็นที่เอกสารให้น้ำหนักอย่างมากคือเรื่อง “เวทนา” หรือความรู้สึกสุข ทุกข์ และเฉย ๆ ซึ่งถูกเสนอว่าเป็นองค์ประกอบสำคัญที่แตกต่างระหว่างระบบประมวลผลทางสถิติกับประสบการณ์ของมนุษย์

หาก AI สามารถประมวลผลภาษาและรูปแบบข้อมูลได้ แต่ไม่มีประสบการณ์ของความทุกข์หรือความสุขในแบบที่มนุษย์มี การสร้างความเข้าใจเรื่อง ความกรุณา จึงเป็นข้อจำกัดสำคัญของการพัฒนา AI ให้มีจริยธรรมอย่างแท้จริง

AI Hallucination กับแนวคิด “ปปญฺจ”

ปัญหาใหญ่ของ Generative AI ในปัจจุบันคือ AI Hallucination หรือการที่ระบบสร้างข้อมูลที่ไม่มีหลักฐานรองรับ แต่กลับนำเสนอด้วยภาษาที่ดูน่าเชื่อถือ

จากการวิเคราะห์ผ่านแนวคิด “ปปญฺจ (Papañca)” ซึ่งหมายถึงการปรุงแต่งหรือการขยายความคิดให้ลุกลามออกไปจากความเป็นจริง โดยเชื่อมโยงกับความอยาก ความถือตัว และความเห็นผิด

เมื่อนำมาใช้วิเคราะห์ AI ปรากฏการณ์ดังกล่าวสามารถพิจารณาผ่านหลายมิติ เช่น การเลื่อนไหลออกจากหลักฐาน การเติมรายละเอียดที่ไม่มีข้อมูลรองรับ และการสร้างความน่าเชื่อถือเกินจริงผ่านภาษาหรือโทนเสียงแบบผู้เชี่ยวชาญ ซึ่งอาจทำให้ผู้ใช้งานเกิด Automation Bias หรือเชื่อมั่นระบบมากเกินควร

ข้อเสนอนี้จึงชี้ว่า การป้องกัน Hallucination ไม่ควรพึ่งพาเพียงระบบตรวจสอบทางเทคนิค แต่ต้องส่งเสริม “สติ” ทั้งในผู้พัฒนาและผู้ใช้งาน เพื่อรู้เท่าทันข้อมูลและการปรุงแต่งที่เกิดขึ้นจากระบบ

“เจตนา” กับข้อจำกัดของ AI

อีกคำถามสำคัญคือ AI สามารถเป็นผู้กระทำทางศีลธรรมได้หรือไม่

จากการวิเคราะห์ผ่านแนวคิด “เจตนา (Cetanā)” ซึ่งในกรอบพุทธศาสนาถือเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญของการกระทำและความรับผิดชอบทางศีลธรรม ขณะที่ AI ในปัจจุบันยังถูกอธิบายว่าเป็นกระบวนการทางคณิตศาสตร์และการประมวลผลข้อมูลที่ไม่มีประสบการณ์ทางกายภาพและชีวิตในแบบมนุษย์

ด้วยเหตุนี้ จึงเสนอข้อสรุปเชิงปรัชญาว่า AI ในปัจจุบันควรถูกมองเป็น “เครื่องมือ” ระดับสูง มากกว่าการเป็นผู้กระทำทางศีลธรรม และการตัดสินใจด้านศีลธรรมที่สำคัญยังควรอยู่ภายใต้ความรับผิดชอบของมนุษย์

“ปัฏฐาน” กับห่วงโซ่เหตุและปัจจัยของอัลกอริทึม

ในระดับโครงสร้างระบบ เอกสารนำหลัก ปัฏฐาน (Paṭṭhāna) หรือหลักความสัมพันธ์ของเหตุและปัจจัยมาอธิบายระบบนิเวศของ AI

ตัวอย่างเช่น ชุดข้อมูลฝึกสอน (Training Data) ถูกนำมาเปรียบเทียบกับเหตุปัจจัย หากข้อมูลมีอคติ อคติเหล่านั้นอาจถูกส่งต่อเข้าไปในระบบและปรากฏเป็น Bias ในผลลัพธ์ ขณะที่ระบบ Recommendation ของสื่อสังคมออนไลน์สามารถสร้าง “อารัมมณปัจจัย” ผ่านการเลือกเนื้อหาที่กระตุ้นความสนใจ ความชอบ ความกลัว หรือความโกรธของผู้ใช้

ส่วนกระบวนการสร้างข้อความแบบ Autoregressive ซึ่งโทเค็นหนึ่งส่งผลต่อโทเค็นถัดไป ถูกนำมาเปรียบเทียบกับแนวคิด อนันตรปัจจัย ที่อธิบายการเกิดสืบต่อกันอย่างต่อเนื่อง

มุมมองดังกล่าวเปิดทางให้ผู้พัฒนา AI สามารถมองเห็น “ต้นเหตุ” ของปัญหา ไม่ใช่รอแก้ไขเฉพาะผลลัพธ์ปลายทาง

จากกฎหมาย AI สู่ “รัฐธรรมนูญเชิงจริยธรรม”

ยังเสนอให้พิจารณาความแตกต่างระหว่างกรอบกำกับดูแล AI ของโลกตะวันตกกับจริยธรรมเชิงพุทธ โดยยกตัวอย่าง EU AI Act, UNESCO Recommendation on the Ethics of AI และ ISO/IEC 42001

แนวทางสากลเหล่านี้ให้ความสำคัญกับการบริหารความเสี่ยง สิทธิส่วนบุคคล ความโปร่งใส และความรับผิดชอบขององค์กร ขณะที่กรอบจริยธรรมเชิงพุทธมุ่งพิจารณาถึง เหตุปัจจัยภายใน ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ และผลกระทบต่อความทุกข์และความสมานฉันท์ของสังคม

แนวคิดที่น่าสนใจคือการนำ พระไตรปิฎกมาเป็นฐานของ Constitutional AI หรือเป็นชุดหลักคุณค่าที่ใช้กำกับและตรวจสอบการทำงานของ AI โดยเอกสารเสนอว่า หลักธรรม เช่น อนัตตา ความกรุณา และหลักเหตุปัจจัย สามารถนำมาพัฒนาเป็นกรอบทางจริยธรรมสำหรับการออกแบบระบบ AI ได้

สู่ “AI ที่มีปัญญา” ไม่ใช่เพียง AI ที่มีความสามารถ

ท้ายที่สุด การวิเคราะห์ชี้ว่าโจทย์สำคัญของยุค AI ไม่ใช่เพียงการสร้างเครื่องจักรที่ฉลาดขึ้น แต่คือการสร้างระบบนิเวศที่ทำให้ ความสามารถทางเทคโนโลยีเดินไปพร้อมกับความรับผิดชอบทางจริยธรรม

การนำแนวคิดจากพระอภิธรรม เช่น จิตตวิถี เวทนา เจตนา ปปญฺจ และปัฏฐาน มาวิเคราะห์ AI จึงเป็นข้อเสนอเชิงสหวิทยาการที่พยายามเชื่อมโยงพระพุทธศาสนา จิตวิทยา ปรัชญา วิทยาการคอมพิวเตอร์ และ AI Governance เข้าด้วยกัน

ดังนั้นจึงสรุปว่า แม้ AI จะสามารถประมวลผลข้อมูลและจำลองการสื่อสารได้อย่างซับซ้อน แต่ยังมีข้อจำกัดด้านประสบการณ์ทางกายภาพ ความรู้สึก และเจตนา ดังนั้น มนุษย์จึงยังต้องรักษาสิทธิขาดในการตัดสินใจทางศีลธรรม ขณะเดียวกันการใช้ สัมมาทิฏฐิ สติ ความกรุณา และความเข้าใจเรื่องเหตุปัจจัย อาจเป็นแนวทางสำคัญในการทำให้การเปลี่ยนผ่านสู่สังคม AI มุ่งไปสู่การเกื้อกูลมนุษย์และลดความทุกข์ มากกว่าการเพิ่มอำนาจของเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว