วันอาทิตย์ ที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569 03:56 น.

การศึกษา

สมเด็จพระวชิรสิทธาจารย์ นำฝ่ายสงฆ์ เปิดพิพิธภัณฑ์กลางแจ้ง “รอยจำแห่งประตูผี ห่าลงพระนคร และแร้งวัดสระเกศ” ย้อนรอยประวัติศาสตร์ความสูญเสีย สู่มรดกความทรงจำแห่งกรุงรัตนโกสินทร์

วันเสาร์ ที่ 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569, 09.38 น.

ย้อนรอยประวัติศาสตร์ครั้งสำคัญของกรุงรัตนโกสินทร์ ณ เชิงภูเขาทอง วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร เมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน 2569 เวลา 18.00 น. ในพิธีเปิดพิพิธภัณฑ์กลางแจ้ง “รอยจำแห่งประตูผี ห่าลงพระนคร และแร้งวัดสระเกศ” ซึ่งนำเรื่องราวที่เคยเป็นภาพแห่งความโศกเศร้าของชาวพระนครในอดีต กลับมาถ่ายทอดให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้ผ่านประติมากรรมและการจัดแสดงแสง สี เสียง

พิธีดังกล่าวได้รับความเมตตาจาก เจ้าประคุณสมเด็จพระวชิรสิทธาจารย์ เจ้าอาวาสวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร เป็นประธานฝ่ายสงฆ์ โดยมี นายชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร เป็นประธานในพิธีเปิด ท่ามกลางบรรยากาศของการร่วมสืบสานประวัติศาสตร์ ศิลปวัฒนธรรม และมรดกทางจิตวิญญาณของกรุงเทพมหานคร

สิ่งที่ทำให้พิพิธภัณฑ์กลางแจ้งแห่งนี้มีความหมายมากกว่าการจัดแสดงงานศิลปะทั่วไป คือเรื่องราวเบื้องหลังสถานที่ ซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็นเส้นทางสุดท้ายของชีวิตผู้คนจำนวนมากในพระนคร

จาก “ประตูผี” เส้นทางแห่งความอาลัย สู่ตำนานแร้งวัดสระเกศ

ย้อนกลับไปในสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อกรุงเทพมหานครยังมีกำแพงเมืองล้อมรอบ การจัดการศพของผู้เสียชีวิตภายในพระนครมีข้อจำกัด เนื่องจากคติความเชื่อในยุคนั้นไม่นิยมประกอบพิธีฌาปนกิจภายในกำแพงเมือง ศพจึงต้องถูกลำเลียงออกไปยังพื้นที่นอกเมือง

หนึ่งในเส้นทางสำคัญคือประตูเมืองด้านตะวันออก ใกล้ป้อมมหากาฬ ซึ่งเป็นเส้นทางที่ผู้คนใช้เคลื่อนย้ายร่างผู้เสียชีวิตออกจากพระนครไปยังสุสานและพื้นที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา จนได้รับการเรียกขานว่า “ประตูผี”

วัดสระเกศซึ่งตั้งอยู่นอกกำแพงเมืองและอยู่ไม่ไกลจากประตูดังกล่าว จึงกลายเป็นสถานที่รองรับศพของผู้คนจากภายในพระนคร โดยเฉพาะผู้ยากไร้และผู้เสียชีวิตที่ไม่มีญาติคอยจัดการพิธีศพ

แต่เหตุการณ์ที่ทำให้ชื่อของวัดสระเกศถูกจารึกไว้ในความทรงจำของคนไทยอย่างไม่รู้ลืม คือวิกฤตอหิวาตกโรค หรือที่ผู้คนในอดีตเรียกว่า “โรคห่า”

เมื่อโรคห่าคร่าชีวิตผู้คน จนพระนครไม่อาจจัดการศพได้ทัน

ในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ กรุงเทพฯ เคยเผชิญการระบาดของอหิวาตกโรคหลายระลอก มีผู้เสียชีวิตเป็นจำนวนมาก การแพร่ระบาดในยุคนั้นสร้างความหวาดกลัวไปทั่วพระนคร เพราะความรู้ทางการแพทย์และระบบสุขาภิบาลยังมีข้อจำกัดอย่างมาก

เมื่อผู้คนล้มตายจำนวนมากในเวลาใกล้เคียงกัน การนำศพไปประกอบพิธีทางศาสนาตามปกติจึงไม่สามารถดำเนินการได้ทัน วัดสระเกศกลายเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่ต้องรองรับความสูญเสียอย่างหนัก

ภาพที่เกิดขึ้นในเวลานั้น คือร่างผู้เสียชีวิตถูกลำเลียงเข้ามายังวัดอย่างต่อเนื่อง จนพื้นที่สำหรับจัดการศพมีไม่เพียงพอ ฝูงแร้งจำนวนมากจึงบินมารวมตัวกันตามต้นไม้ กำแพง และหลังคาอาคาร เพื่อกินซากศพที่ไม่สามารถจัดการได้ทัน

ภาพฝูงแร้งที่เกาะเรียงรายอยู่ทั่วบริเวณวัด กลายเป็นภาพจำที่น่าสะเทือนใจ และเป็นที่มาของคำเรียกขาน “แร้งวัดสระเกศ” ซึ่งสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน

เรื่องราวนี้ไม่ใช่เพียงตำนานชวนหวาดกลัว แต่เป็นหลักฐานสะท้อนให้เห็นถึงความยากลำบากของผู้คนในอดีต ทั้งครอบครัวที่ต้องสูญเสียบุคคลอันเป็นที่รัก ตลอดจนผู้ที่ทำหน้าที่จัดการศพท่ามกลางสถานการณ์ที่เกินกำลังของสังคมในเวลานั้น

พิพิธภัณฑ์กลางแจ้ง เปลี่ยนความทรงจำอันเจ็บปวดให้เป็นบทเรียนของสังคม

การเปิดพิพิธภัณฑ์กลางแจ้งครั้งนี้ จึงมีความสำคัญในฐานะการนำประวัติศาสตร์ที่อาจเลือนหายไปจากความทรงจำของคนรุ่นใหม่ กลับมาถ่ายทอดด้วยรูปแบบที่เข้าถึงง่ายและมีชีวิตชีวา

ประติมากรรมแร้งและองค์ประกอบต่าง ๆ บริเวณเชิงภูเขาทอง ไม่ได้มีไว้เพียงสร้างความแปลกตาให้แก่ผู้มาเยือน แต่ยังทำหน้าที่เป็นสื่อกลางเชื่อมโยงผู้คนในปัจจุบันกับเรื่องราวของชาวพระนครเมื่อหลายร้อยปีก่อน

การจัดแสดงแสง สี เสียง ยังช่วยให้ผู้เข้าชมได้สัมผัสบรรยากาศและเข้าใจบริบททางประวัติศาสตร์มากขึ้น ตั้งแต่เส้นทางประตูผี การระบาดของโรคห่า ไปจนถึงภาพจำของฝูงแร้งที่เคยปรากฏอยู่ทั่วบริเวณวัดสระเกศ

นอกจากคุณค่าทางประวัติศาสตร์แล้ว เรื่องราวดังกล่าวยังสะท้อนให้เห็นพัฒนาการของสังคมไทย จากยุคที่ต้องเผชิญโรคระบาดโดยมีข้อจำกัดด้านความรู้และการจัดการสาธารณสุข มาสู่ยุคที่การแพทย์สมัยใหม่และระบบสุขาภิบาลเข้ามามีบทบาทสำคัญในการปกป้องชีวิตประชาชน

ภูเขาทองมากกว่าสถานที่ท่องเที่ยว คือศูนย์รวมศรัทธาและความทรงจำของชาติ

วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร หรือที่ประชาชนรู้จักกันในชื่อวัดภูเขาทอง เป็นพระอารามหลวงที่มีประวัติศาสตร์ยาวนาน เดิมเป็นวัดสมัยกรุงศรีอยุธยาที่มีชื่อว่าวัดสะแก ก่อนจะได้รับการสถาปนาและพระราชทานนามใหม่เป็นวัดสระเกศในสมัยรัชกาลที่ 1

ส่วนพระบรมบรรพต หรือภูเขาทอง เริ่มสร้างในสมัยรัชกาลที่ 3 และสร้างแล้วเสร็จในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ซึ่งเป็นศูนย์รวมศรัทธาของพุทธศาสนิกชนทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศ

การจัดงานในครั้งนี้จึงเป็นอีกก้าวหนึ่งของการเชื่อมโยงมรดกทางศาสนาเข้ากับประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของเมือง ผ่านการนำเสนอที่ทำให้ผู้คนสามารถเรียนรู้ได้ทั้งจากการสักการะ การชมงานศิลปะ และการสัมผัสเรื่องราวในอดีต

จากสถานที่ซึ่งเคยเป็นภาพแห่งความสูญเสียในวันที่โรคระบาดคร่าชีวิตผู้คนจำนวนมาก วันนี้บริเวณเชิงภูเขาทองได้กลายเป็นพื้นที่แห่งการเรียนรู้และการรำลึกถึงอดีต

เพราะประวัติศาสตร์ไม่ได้มีเพียงเรื่องราวของพระมหากษัตริย์ สงคราม หรือความรุ่งเรืองของบ้านเมืองเท่านั้น แต่ยังมีเรื่องราวของสามัญชน ความทุกข์ยาก การสูญเสีย และความพยายามของมนุษย์ในการก้าวผ่านวิกฤต

“รอยจำแห่งประตูผี ห่าลงพระนคร และแร้งวัดสระเกศ” จึงไม่ใช่เพียงพิพิธภัณฑ์ที่บอกเล่าเรื่องราวของอดีต แต่เป็นพื้นที่ที่ทำให้คนรุ่นปัจจุบันได้ตระหนักว่า ทุกความทรงจำล้วนมีคุณค่า และการเรียนรู้ประวัติศาสตร์คือการรักษารากเหง้าของสังคมให้คงอยู่ต่อไป

หน้าแรก » การศึกษา

ข่าวในหมวดการศึกษา