สำนักงานศาลรัฐธรรมนูญจัดสัมมนาวิชาการเนื่องในวาระครบรอบ 28 ปีของการสถาปนาศาลรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย ในวันที่ 11 เมษายน 2569  โดยมีคณะตุลาการ นักวิชาการ และผู้แทนจากนานาประเทศเข้าร่วมอย่างคับคั่ง สะท้อนบทบาทองค์กรตุลาการท่ามกลางความผันผวนของระเบียบโลกยุคใหม่

นายนครินทร์ เมฆไตรรัตน์ ประธานศาลรัฐธรรมนูญ กล่าวเปิดงานย้ำว่า ตลอด 28 ปีที่ผ่านมา ศาลรัฐธรรมนูญไทยได้ยึดมั่นภารกิจในการพิทักษ์ความสูงสุดของรัฐธรรมนูญ คุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชน และธำรงระบอบประชาธิปไตยภายใต้หลักนิติธรรมอย่างเคร่งครัด

ไฮไลต์สำคัญของงานอยู่ที่ปาฐกถาพิเศษหัวข้อ “ศาลรัฐธรรมนูญในฐานะผู้พิทักษ์หลักนิติธรรมเพื่อสันติภาพท่ามกลางระเบียบโลกที่เปลี่ยนแปลง” ซึ่งชี้ให้เห็นว่าระบบกฎหมายโลกกำลังเผชิญ “วิกฤตซ้อนวิกฤต” ทั้งความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์ การแข่งขันของชาติมหาอำนาจ และการขยายตัวของเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI)

ชี้ศาลคือกลไกถ่วงดุลอำนาจในยามวิกฤต

การสัมมนาระบุว่า ในภาวะวิกฤต รัฐมักใช้อำนาจฉุกเฉินขยายอำนาจฝ่ายบริหาร ซึ่งเสี่ยงกระทบหลักแบ่งแยกอำนาจและสิทธิประชาชน แนวคิด “แนวทางเคร่งครัด” จึงถูกย้ำว่า ศาลต้องตรวจสอบการใช้อำนาจดังกล่าวอย่างเข้มงวดผ่านกระบวนการพิจารณาทบทวนทางตุลาการ

กรณีศึกษาจากต่างประเทศถูกหยิบยกขึ้นสะท้อนบทบาทนี้ อาทิ คดีนโยบายภาษีของ โดนัลด์ ทรัมป์ ที่ศาลสูงสุดสหรัฐวินิจฉัยจำกัดอำนาจฝ่ายบริหาร และกรณีการถอดถอน ยุน ซุกยอล จากการประกาศกฎอัยการศึก ซึ่งศาลรัฐธรรมนูญเกาหลีใต้ชี้ว่าเป็นการละเมิดรัฐธรรมนูญและอำนาจอธิปไตยของประชาชน

ย้ำกรอบสิทธิมนุษยชนสากล แม้ในภาวะฉุกเฉิน

เวทีสัมมนายังเน้นบทบาทของกฎหมายระหว่างประเทศ โดยเฉพาะ International Covenant on Civil and Political Rights ซึ่งกำหนดเงื่อนไขเข้มงวดในการจำกัดสิทธิ แม้ในสถานการณ์ฉุกเฉิน พร้อมย้ำว่าบางสิทธิ เช่น สิทธิในชีวิตและการไม่ถูกทรมาน เป็นสิทธิที่ไม่อาจระงับได้

ศาลในประเทศจึงมีหน้าที่ตรวจสอบว่ามาตรการของรัฐ “จำเป็นและได้สัดส่วน” หรือไม่ เพื่อป้องกันการใช้อำนาจเกินขอบเขต

นิยามใหม่ “สันติภาพ” และหลักนิติธรรมในศตวรรษที่ 21

ประธานศาลรัฐธรรมนูญชี้ว่า “สันติภาพ” ในโลกยุคใหม่ไม่ใช่เพียงการไม่มีสงคราม แต่คือระบบที่อำนาจรัฐถูกจำกัด สิทธิประชาชนได้รับการคุ้มครอง และข้อขัดแย้งถูกแก้ไขผ่านกระบวนการยุติธรรม

แนวคิด “สันติภาพเชิงรัฐธรรมนูญ” จึงถูกเสนอให้รัฐธรรมนูญทำหน้าที่เป็นกลไกคลี่คลายความขัดแย้ง พร้อมใช้ “หลักความได้สัดส่วน” เป็นเครื่องมือสำคัญในการถ่วงดุลระหว่างประโยชน์สาธารณะกับสิทธิส่วนบุคคล

เตือนภัย AI กระทบสิทธิและความยุติธรรม

อีกประเด็นสำคัญคือความท้าทายจากเทคโนโลยี AI ซึ่งอาจละเมิดสิทธิความเป็นส่วนตัว สร้างอคติ และทำให้การตัดสินใจของรัฐขาดความโปร่งใส

เวทีสัมมนาเตือนว่า การนำ AI มาใช้ในกระบวนการยุติธรรมต้องอยู่ภายใต้การกำกับของมนุษย์ และต้องเคารพสิทธิในการรับรู้และตรวจสอบ เพื่อไม่ให้เกิด “วิกฤตความชอบธรรมทางตุลาการ”

ไทยก้าวสู่เวทีโลก สร้างสถาปัตยกรรมกฎหมายใหม่

ในระดับนานาชาติ ศาลรัฐธรรมนูญไทยมีบทบาทโดดเด่น โดยได้รับเลือกเข้าสู่คณะกรรมการบริหารของ World Conference on Constitutional Justice วาระปี 2026–2028

ขณะเดียวกัน การประชุมใหญ่ที่กรุงมาดริดได้ออก “แถลงการณ์กรุงมาดริด” ซึ่งเน้นการคุ้มครองสิทธิของคนรุ่นต่อไป ทั้งด้านสิ่งแวดล้อม สิทธิทางดิจิทัล และการกำกับดูแล AI อย่างมีจริยธรรม

ตอกย้ำศาลคือเสาหลักสันติภาพในยุคเปลี่ยนผ่าน

บทสรุปของการสัมมนาชี้ว่า ศาลรัฐธรรมนูญไม่ได้เป็นเพียงผู้ตีความกฎหมายภายในประเทศ แต่กำลังก้าวสู่บทบาท “สถาปนิกกฎหมายโลก” ที่ร่วมสร้างมาตรฐานเพื่อคุ้มครองสิทธิมนุษยชนและสันติภาพในระยะยาว

ภายใต้โลกที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ทั้งจากความขัดแย้งและเทคโนโลยี การยึดมั่นหลักนิติธรรม การควบคุมอำนาจรัฐ และการคุ้มครองสิทธิของทั้งคนรุ่นปัจจุบันและอนาคต ถูกย้ำว่าเป็นรากฐานสำคัญของ “สันติภาพที่ยั่งยืน” ของมนุษยชาติ