เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 นายณพลเดช มณีลังกา สมาชิกวุฒิสภาสำรอง กลุ่ม 16 ศิลปะ วัฒนธรรม และกีฬา จ.เชียงราย และอดีตที่ปรึกษารัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เปิดเผยว่า เห็นด้วยกับแนวทางที่รัฐบาลไทยภายใต้นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี เปิดความร่วมมือกับสาธารณรัฐประชาชนจีนในการแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำและมลพิษข้ามพรมแดนในภาคเหนือ โดยเฉพาะปัญหาสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง

อย่างไรก็ตาม นายณพลเดชเห็นว่า การแก้ไขปัญหาครั้งนี้ต้องไม่หยุดอยู่เพียงการตรวจวัดคุณภาพน้ำ การสร้างห้องปฏิบัติการ หรือการบำบัดน้ำในฝั่งประเทศไทย แต่ต้องยกระดับไปสู่การตรวจสอบและจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษในพื้นที่ต้นน้ำฝั่งเมียนมาอย่างจริงจัง เพราะหากยังปล่อยให้มีการปนเปื้อนอย่างต่อเนื่อง ต่อให้ประเทศไทยมีเทคโนโลยีบำบัดน้ำที่ดีเพียงใด ก็อาจไม่สามารถแก้ไขปัญหาได้อย่างยั่งยืน

นายณพลเดชกล่าวว่า การที่นายอนุทินได้หารือกับนายหลี่ เฉียง นายกรัฐมนตรีจีน เมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายนที่ผ่านมา เป็นโอกาสสำคัญในการยกระดับความร่วมมือด้านสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะการนำเทคโนโลยีและองค์ความรู้จากจีนมาสนับสนุนการตรวจวัด วิเคราะห์ และจัดการมลพิษทางน้ำ รวมถึงความร่วมมือทางวิชาการกับมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงและมหาวิทยาลัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีซูโจว

"ผมเห็นด้วยที่รัฐบาลไทยเปิดทางให้จีนเข้ามามีส่วนร่วม แต่สิ่งที่อยากเห็นมากกว่าการตรวจน้ำ คือการร่วมกันค้นหาว่าใครเป็นต้นเหตุ มลพิษมาจากพื้นที่ใด มีการดำเนินกิจกรรมอะไร และจะหยุดการปนเปื้อนตั้งแต่ต้นทางได้อย่างไร เพราะคนที่ต้องรับผลกระทบในท้ายที่สุดคือประชาชนคนไทย"

ย้ำแนวคิดที่เคยสื่อสารถึงประธานาธิบดีสี จิ้นผิง

นายณพลเดชกล่าวเพิ่มเติมว่า ก่อนหน้านี้ตนเคยผลักดันแนวคิดและสื่อสารข้อเสนอไปยังประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ผู้นำจีน เกี่ยวกับความร่วมมือในการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมและมลพิษข้ามพรมแดน โดยเห็นว่าจีนมีศักยภาพด้านเทคโนโลยีตรวจวัดสิ่งแวดล้อม การวิเคราะห์สารเคมี การบำบัดน้ำเสีย และการฟื้นฟูพื้นที่ปนเปื้อน ซึ่งสามารถนำมาสนับสนุนการแก้ไขปัญหาในลุ่มน้ำโขงได้

การหารือระหว่างผู้นำไทยและจีนในครั้งนี้จึงเป็นโอกาสที่จะผลักดันแนวคิดดังกล่าวให้เกิดผลเป็นรูปธรรม โดยเฉพาะการสร้างกลไกความร่วมมือที่สามารถตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษข้ามพรมแดน ไม่ใช่เพียงการแลกเปลี่ยนข้อมูลทางวิชาการเท่านั้น

เสนอจัดการต้นตอเหมืองเมียนมาแบบเดียวกับการปราบแก๊งคอลเซ็นเตอร์

นายณพลเดชเสนอว่า การจัดการปัญหามลพิษจากเหมืองแร่ในพื้นที่เมียนมา ควรใช้หลักคิดเชิงปฏิบัติการในลักษณะเดียวกับการปราบปรามแก๊งคอลเซ็นเตอร์ข้ามชาติ ซึ่งรัฐบาลไทยและประเทศที่เกี่ยวข้องต้องไม่มุ่งจัดการเฉพาะปลายทางหรือผู้ได้รับผลกระทบ แต่ต้องสืบค้นไปถึงต้นตอ เครือข่าย ผู้สนับสนุน และผู้มีส่วนรับผิดชอบทั้งหมด

แม้ลักษณะความผิดจะแตกต่างกัน แต่หลักการสำคัญที่นำมาประยุกต์ใช้ได้เหมือนกัน คือ ต้องทำงานเชิงรุก มีข้อมูลเชื่อมโยงระหว่างประเทศ ตรวจสอบเส้นทางการดำเนินงาน และดำเนินมาตรการต่อผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องตามหลักฐานและกฎหมายที่ใช้บังคับ

สำหรับปัญหาเหมืองแร่ ควรตรวจสอบให้ครอบคลุมถึง

1. ผู้ประกอบการและผู้ควบคุมกิจการเหมือง ตรวจสอบว่าใครเป็นผู้ดำเนินกิจการ ใครมีอำนาจควบคุม และมีการจัดการน้ำเสียหรือกากแร่ตามหลักสิ่งแวดล้อมหรือไม่

2. เครือข่ายผู้สนับสนุนทางการเงินและธุรกิจ ตรวจสอบความเชื่อมโยงของผู้ลงทุน ผู้จัดหาอุปกรณ์ ผู้รับซื้อแร่ และผู้มีส่วนได้เสีย โดยใช้หลักฐานทางการเงินและธุรกิจอย่างถูกต้องตามกฎหมาย

3. เส้นทางการปล่อยมลพิษ ตรวจสอบลำห้วย แหล่งน้ำ และพื้นที่รับน้ำจากเขตเหมือง เพื่อระบุจุดที่มีสารปนเปื้อนและเส้นทางที่ไหลเข้าสู่แม่น้ำสายหลัก

4. ผู้มีหน้าที่ควบคุมและกำกับดูแล ประสานหน่วยงานที่มีอำนาจในพื้นที่ เพื่อให้เกิดการตรวจสอบและบังคับใช้มาตรการด้านสิ่งแวดล้อมอย่างจริงจัง

5. มาตรการหยุดต้นเหตุ หากตรวจพบการปล่อยสารพิษหรือการดำเนินกิจกรรมที่ฝ่าฝืนกฎหมาย ต้องประสานผู้มีอำนาจให้ระงับการกระทำ แก้ไขระบบบำบัด และฟื้นฟูพื้นที่ตามกระบวนการที่เกี่ยวข้อง

"การปราบแก๊งคอลเซ็นเตอร์ เราไม่ได้หยุดแค่ช่วยเหลือคนไทยที่ถูกหลอก แต่ต้องตามไปถึงเครือข่ายที่อยู่เบื้องหลัง ปัญหามลพิษก็เช่นเดียวกัน เราไม่ควรรอให้สารพิษไหลมาถึงประเทศไทยแล้วจึงค่อยตรวจน้ำ แต่ต้องตามไปถึงต้นทางว่าเกิดอะไรขึ้น ใครเป็นผู้ดำเนินการ และใครต้องรับผิดชอบ"

เสนอระบบ Real-time Monitoring แจ้งเตือนก่อนสารพิษเข้าสู่ชุมชน

นายณพลเดชเสนอว่า ควรใช้โอกาสความร่วมมือกับจีนพัฒนาระบบตรวจวัดคุณภาพน้ำแบบเรียลไทม์ (Real-time Water Quality Monitoring) โดยติดตั้งสถานีตรวจวัดอัตโนมัติในจุดยุทธศาสตร์ ตั้งแต่พื้นที่ต้นน้ำฝั่งเมียนมา จุดรับน้ำจากเขตเหมืองแร่ แนวชายแดนไทย และจุดสำคัญในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง

ระบบดังกล่าวควรมีองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่

- ตรวจวัดสารหนู ตะกั่ว และโลหะหนักที่เกี่ยวข้อง พร้อมติดตามค่าความขุ่นและพารามิเตอร์คุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง
- ส่งข้อมูลเข้าสู่ศูนย์ติดตามสถานการณ์ส่วนกลางแบบเรียลไทม์
- แจ้งเตือนหน่วยงานทันทีเมื่อพบค่าผิดปกติหรือมีความเสี่ยงต่อการใช้น้ำ
- เชื่อมโยงข้อมูลจากหลายสถานีเพื่อวิเคราะห์ย้อนกลับไปยังจุดที่เริ่มเกิดการปนเปื้อน
- ประสานการเข้าตรวจสอบพื้นที่ต้นทางในเมียนมาโดยเร็ว
- เปิดเผยข้อมูลที่ผ่านการตรวจสอบให้ประชาชนและชุมชนที่ได้รับผลกระทบรับทราบ

ทั้งนี้ การตรวจวัดสารหนูและโลหะหนักบางชนิดอาจต้องอาศัยการเก็บตัวอย่างและวิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการเพิ่มเติม ไม่ควรใช้ค่าจากเซนเซอร์เบื้องต้นเป็นข้อสรุปยืนยันการกระทำผิดโดยลำพัง

นายณพลเดชกล่าวว่า สิ่งสำคัญคือระบบต้องทำงานตั้งแต่การตรวจพบความผิดปกติ การแจ้งเตือน การตรวจสอบยืนยัน ไปจนถึงการส่งเจ้าหน้าที่เข้าจัดการต้นเหตุ ไม่ใช่มีเพียงฐานข้อมูลที่บันทึกปัญหาไว้ แต่ไม่สามารถนำไปสู่การแก้ไขได้ทันเวลา

เตือนปลายทางคือคนไทยที่ต้องรับผลกระทบ ไม่ใช่ผู้ก่อมลพิษ

นายณพลเดชกล่าวว่า ปัญหามลพิษในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ไม่ใช่เรื่องไกลตัว เพราะปลายทางของความเสียหายคือประชาชนไทยที่ต้องใช้น้ำในการดำรงชีวิต ทั้งครอบครัวที่อาศัยริมแม่น้ำ เกษตรกร ผู้ประกอบอาชีพประมง ผู้ประกอบการท่องเที่ยว ตลอดจนชุมชนที่พึ่งพาทรัพยากรน้ำ

หากสารพิษสะสมในแหล่งน้ำ ตะกอนดิน และระบบนิเวศเป็นเวลานาน ผลกระทบอาจขยายวงกว้างไปสู่ห่วงโซ่อาหาร ภาคเกษตรกรรม สุขภาพของประชาชน และเศรษฐกิจในพื้นที่

"วันนี้เราอาจยังพอมีเวลาในการป้องกันและแก้ไข แต่ถ้าปล่อยให้สารพิษไหลลงมาอย่างต่อเนื่องจนสะสมในดิน ในตะกอน และในระบบนิเวศ วันหนึ่งความเสียหายอาจใหญ่เกินกว่าที่เราจะฟื้นฟูได้ คนที่เสียประโยชน์ไม่ใช่ผู้ประกอบการเหมืองที่อยู่ต้นน้ำ แต่เป็นคนไทยที่ต้องใช้น้ำและใช้ชีวิตอยู่กับผลกระทบที่เกิดขึ้น"

จีนช่วยด้านเทคโนโลยี ไทยต้องเดินหน้าทางการทูต และเมียนมาต้องร่วมจัดการต้นเหตุ

นายณพลเดชกล่าวว่า การแก้ปัญหานี้ต้องอาศัยความร่วมมือหลายฝ่าย โดยจีนสามารถสนับสนุนเทคโนโลยี ผู้เชี่ยวชาญ และองค์ความรู้ ไทยต้องเป็นแกนกลางในการประสานงานและคุ้มครองประชาชนของตนเอง ขณะที่เมียนมาต้องเข้ามามีส่วนร่วมในการตรวจสอบและจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษในพื้นที่ของตน

นอกจากนี้ ควรผลักดันความร่วมมือผ่านกรอบแม่น้ำโขง–ล้านช้าง และคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (Mekong River Commission: MRC) เพื่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนข้อมูล การตรวจสอบร่วม และมาตรการป้องกันมลพิษข้ามพรมแดนอย่างเป็นระบบ

ทิ้งท้าย อย่ารอให้แม่น้ำปนเปื้อนจนฟื้นฟูไม่ได้

นายณพลเดชกล่าวทิ้งท้ายว่า การลงนามความร่วมมือหรือการตั้งคณะทำงานระหว่างประเทศเป็นเพียงจุดเริ่มต้น สิ่งที่ประชาชนต้องการคือผลลัพธ์ที่ตรวจสอบได้ ทั้งการหยุดแหล่งกำเนิดมลพิษ การลดระดับสารปนเปื้อน และการฟื้นฟูแม่น้ำให้กลับมาเป็นแหล่งน้ำที่ปลอดภัย

"ผมอยากให้รัฐบาลมองเรื่องนี้จริงจังในระดับเดียวกับการปราบปรามแก๊งคอลเซ็นเตอร์ข้ามชาติ เพราะทั้งสองเรื่องมีปัญหาที่เชื่อมโยงข้ามพรมแดน และต้องอาศัยความร่วมมือในการเข้าถึงต้นตอ แต่สำหรับมลพิษทางน้ำ ความเสียหายอาจไม่ได้จบลงแค่ความสูญเสียทางเศรษฐกิจ เพราะอาจกระทบต่อสุขภาพ ชีวิต และทรัพยากรธรรมชาติของคนรุ่นต่อไป

เราต้องไม่รอให้ประชาชนได้รับผลกระทบจนหมดทางแก้ แล้วค่อยเริ่มดำเนินการ วันนี้ต้องตรวจจับให้ได้ แจ้งเตือนให้ทัน ตามไปถึงต้นเหตุ และหยุดมลพิษตั้งแต่ต้นน้ำ ก่อนที่ความเสียหายจะใหญ่เกินกว่าจะแก้ไขได้"