สนามหน้าศาลากลางจังหวัดขอนแก่นในวันนี้ เต็มไปด้วยเสียงเครื่องมือช่างและกลิ่นไม้เก่าที่ถูกเลื่อยรื้อ บรรยากาศอันคุ้นตาของหมู่บ้านเฮือนโบราณอีสาน กำลังเลือนหายไปทีละน้อยต่อหน้าสายตาของชาวขอนแก่นที่เคยแวะเวียนมาชื่นชมและถ่ายภาพเก็บไว้เป็นความทรงจำ

จุดกำเนิดของเฮือนโบราณ โครงการเฮือนโบราณเกิดขึ้นในยุคการบริหารของ นายไกรสร กองฉลาด ผู้ว่าราชการจังหวัดขอนแก่น ซึ่งมีแนวคิดนำศิลปวัฒนธรรมอีสานกลับมามีชีวิตอีกครั้ง โดยมอบหมายให้ทั้ง 26 อำเภอในจังหวัด สร้าง “เฮือนโบราณ” ตามแบบฉบับดั้งเดิมของชาวอีสาน เพื่อเป็นแลนด์มาร์คกลางเมืองและจุดจำหน่ายสินค้าพื้นเมือง พร้อมทั้งเป็นพื้นที่จัดแสดงวิถีชีวิตของคนอีสาน
    
การก่อสร้างเริ่มขึ้นในช่วงงาน เทศกาลไหมนานาชาติ ประเพณีผูกเสี่ยว งานกาชาดจังหวัดขอนแก่น และงานขอนแก่นซอฟต์พาวเวอร์ ประจำปี 2565 ซึ่งจัดขึ้น 12 วัน 12 คืน ระหว่างวันที่ 29 พฤศจิกายน – 10 ธันวาคม 2565 บรรยากาศในตอนนั้นเต็มไปด้วยความคึกคัก แต่ละอำเภอระดมช่างไม้ฝีมือดี มาสร้างเฮือนโบราณตามโครงสร้างและองค์ประกอบแบบไทอีสานดั้งเดิม ตั้งแต่การยกเสาเอก เสาโท ทำพิธีตามฮีตคอง พร้อมเครื่องประกอบพิธีตามความเชื่อ

ความหมายที่มากกว่า “อาคาร”เฮือนโบราณแต่ละหลังไม่ได้เป็นเพียงสิ่งปลูกสร้าง แต่เป็นสัญลักษณ์ของความสามัคคี ความร่วมมือ และความภาคภูมิใจของคนในอำเภอนั้น ๆ หลายคนต้องมานอนค้างคืนเฝ้าไม้เฝ้าของ ร่วมแรงร่วมใจตั้งแต่วันแรกจนเสร็จสมบูรณ์ ทุกหลังถูกใช้เป็นพื้นที่ต้อนรับนักท่องเที่ยวและนำเสนอสินค้าที่ขึ้นชื่อของท้องถิ่น
   
เหตุแห่งการรื้อถอน วันที่ 11 สิงหาคม 2568 ผู้สื่อข่าวลงพื้นที่พบว่ามีการรื้อถอนเฮือนโบราณทั้ง 26 หลังแล้ว สอบถามผู้ที่ดำเนินการรื้อ ได้คำตอบว่าเป็นการเคลียร์พื้นที่ต้อนรับผู้ว่าราชการจังหวัดคนใหม่ เนื่องจากผู้ว่าฯ ไกรสร จะเกษียณอายุราชการในวันที่ 30 กันยายน 2568 จึงเปรียบเสมือน “เฮือนโบราณเกษียณตามผู้ว่าฯ”

ดร.สมยงค์ แก้วสุพรรณ ประธานสภาวัฒนธรรมจังหวัดขอนแก่น ให้ข้อมูลว่า เฮือนโบราณทั้ง 26 หลังเป็นสมบัติของแต่ละอำเภอที่ลงทุนสร้างด้วยงบของตนเอง อำเภอจึงมีสิทธิ์ตัดสินใจว่าจะประมูลขาย นำไปรื้อสร้างที่อื่น หรือมอบให้หน่วยงานหรือองค์กรใดต่อไป ความรู้สึกของคนขอนแก่น ภาพช่างไม้ที่กำลังเร่งรื้อถอน สร้างความรู้สึกใจหายแก่ผู้ที่ผูกพันกับโครงการนี้ หลายคนยังจดจำบรรยากาศวันยกเสาเอก ที่มีนายอำเภอ ปลัด กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน พระสงฆ์ และชาวบ้านมาร่วมกันอย่างพร้อมเพรียง ความอบอุ่นและสามัคคีในวันนั้นกำลังกลายเป็นเพียงความทรงจำ

บทสรุป เฮือนโบราณขอนแก่นอาจหายไปจากพื้นที่หน้าศาลากลาง แต่เรื่องราวและคุณค่าทางวัฒนธรรมยังคงอยู่ในหัวใจของชาวขอนแก่น และอาจกลายเป็นแรงบันดาลใจให้มีการฟื้นฟูในรูปแบบอื่นต่อไป“บัดนี้คงเป็นตำนานเล่าขาน...ท่านใดอยากเก็บบรรยากาศไว้เป็นที่ระลึก คงต้องรีบมาถ่ายภาพก่อนที่จะไม่เห็นเฮือนโบราณแห่งนี้อีกตลอดกาล”