“ถ้ำวงละคร” ตั้งอยู่ในท้องที่บ้านนาเลิน ตำบลนาเลิน อำเภอศรีเมืองใหม่ จังหวัดอุบลราชธานี  มีประวัติและความเป็นมาอย่างยาวนาน ทั้งตำนาน ความเชื่อ ความศรัทธา ความน่าหลงไหล พร้อมด้วยมนต์ขลังอย่างน่าอัศจรรย์ กล่าวคือ เมื่อสมัยต้นพุทธกาลประมาณ พ.ศ.๘ ในสมัยอาณาจักรศรีโคตรบูรเจริญรุ่งเรืองจะมีการสร้างพระธาตุพนม ศาสนสถานอันศักดิ์สิทธิ์แห่งอีสาน พระบรมธาตุที่แสดงถึงความเจริญรุ่งเรืองทางพุทธศาสนาของนครพนมมาแต่ โบราณกาล ชาวลาวจากปากเซหรือลาวใต้ได้ทำการขนของ เช่น พระพุทธรูป ทองคำ ฆ้องทอง ระฆังทอง มงกุฏ ชฎา เครื่องฟ้อนรำ เครื่องดนตรี อาวุธยุทโธปกรณ์ สิ่งของเครื่องใช้ และเครื่องทองต่างๆอีกมากมาย เพื่อจะนำไปร่วมสร้างพระธาตุพนมในครานั้น
                
แต่พอเดินทางมาถึงจุดที่ตั้งของถ้ำวงละคร จึงได้พากันหยุดพัก แต่ยังไม่ได้ออกจากที่พักพิงก็ได้ยินการป่าวประกาศ ตีฆ้องร้องเปล่าว่า “พระธาตุพนมได้สร้างขึ้นเป็นอันเสร็จเรียบร้อยแล้ว”  ทางคณะผู้ขนของจึงได้ตกลงกันเฉลิมฉลองที่ตรงนั้นเลย และเพื่อเป็นการรักษาสิ่งของเหล่านั้นไว้ จึงรับอาสาผู้เฝ้าสมบัติเหล่านี้ไว้ให้คู่ลูกคู่หลาน โดยการบั่นคอผู้รับอาสาเฝ้าทรัพย์สมบัตินี้ และให้มีนางสังขารผู้คอยปรนนิบัติ มีอารักขารายล้อม จนกว่าจะมีลูกหลานที่แท้จริงมาพบและดูแลสมบัติให้คู่บ้านคู่เมืองสืบต่อไป
                
ต่อมา  จึงได้มีพิธีกรรมที่สำคัญทางศาสนา เพื่อลูกหลานได้ศึกษาเรียนรู้ต่อไป นั่นก็คือ “พิธีกรรมนำพระเข้าถ้ำ” ซึ่งเริ่มปีนี้เป็นปีแรก ท่านใดอยากสุขสมหวังในทุกๆเรื่อง เพียงแค่นำพระพุทธรูปมาถวายเข้าถ้ำ ท่านจะได้สำเร็จทุกสิ่งอย่าง ทันตา ทันใจ ในทันที.