"ยศชนัน" บุกชายแดนแม่สาย ตรวจจุดปนเปื้อน ซัพพอร์ตการแก้ปัญหาด้วย "M-Sense" เซนเซอร์ตรวจสารหนูที่ชาวบ้านเข้าถึงได้-ใช้งานจริงในทุกๆ วัน 5 นาทีรู้ผล ต้นทุน 60 บาท สกัดภัยแหล่งน้ำพิษ จ่อชง ศปช. ผุดโมเดลชะลอน้ำดักตะกอน 

เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน 2569  ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) นำทีมลุยพื้นที่ชายแดนตรวจสอบวิกฤตการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำสาย และนำนวัตกรรมขั้นสูง จาก สวทช. ที่สามารถใช้งานได้จริงในชีวิตประจำวัน เข้าช่วยเหลือประชาชนในพื้นที่อย่างเร่งด่วน

บรรยากาศการลงพื้นที่บริเวณสะพานมิตรภาพไทย-เมียนมา แห่งที่ 1 อำเภอแม่สาย เป็นไปอย่างเข้มข้น โดยคณะทำงานจากหลายภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ได้ลงสำรวจจุดเสี่ยงริมฝั่งแม่น้ำที่สภาพน้ำยังคงมีลักษณะสีขุ่นแดงอย่างเห็นได้ชัด ซึ่ง ศ.ดร.ยศชนัน ได้สังเกตการณ์การปฏิบัติงานของทีมนักวิจัยจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ที่ได้นำนวัตกรรม "M-Sense" (เอ็ม-เซนส์) ซึ่งเป็นชุดทดสอบการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักภาคสนาม มาประยุกต์ใช้ในการแก้ปัญหาจริง  

สำหรับขั้นตอนการทำงานของชุดทดสอบ "M-Sense" นั้น ทีมนักวิจัยจาก สวทช. ได้สาธิตและอธิบายให้เห็นถึงกระบวนการที่ออกแบบมาให้ใช้งานง่าย ไม่ซับซ้อน โดยอุปกรณ์หลักจะประกอบด้วย "น้ำยาทดสอบ" และ "แผ่นชิปขั้วไฟฟ้า" ขั้นตอนเริ่มจากการนำแผ่นชิปขั้วไฟฟ้าเสียบเข้ากับเครื่องอ่านที่เชื่อมต่อกับโปรแกรมคอมพิวเตอร์ ซึ่งมีการตั้งค่าพารามิเตอร์สำหรับการตรวจวัดไว้เรียบร้อยแล้ว 

จากนั้นนำตัวอย่างน้ำที่ต้องการตรวจมาผสมเข้ากับน้ำยาทดสอบและเขย่าให้เข้ากัน ก่อนจะใช้หลอดดูด (Dropper) ดูดน้ำตัวอย่างที่ผสมแล้วหยดลงบนแผ่นชิปขั้วไฟฟ้า และกดสั่งการประมวลผลผ่านคอมพิวเตอร์ ระบบเซนเซอร์จะทำการวิเคราะห์และแสดงผลปริมาณสารหนูออกมาเป็น "ตัวเลข" อย่างชัดเจนบนหน้าจอคอมพิวเตอร์ภายในเวลาเพียง 3-5 นาทีเท่านั้น  

ด้วยกลไกดังกล่าว ทำให้ M-Sense สามารถตรวจวัดคุณภาพน้ำได้อย่างรวดเร็วและให้ผลที่สอดคล้องใกล้เคียงกับการส่งตรวจในห้องปฏิบัติการกลาง แต่มีต้นทุนที่ถูกกว่ามากเพียง 60 บาทต่อครั้ง ส่งผลให้หน่วยงานท้องถิ่น เจ้าหน้าที่สาธารณสุข หรือแม้กระทั่งผู้นำชุมชน สามารถเข้าถึงเครื่องมือนี้เพื่อใช้เฝ้าระวัง คัดกรอง และแจ้งเตือนชาวบ้านให้งดใช้น้ำได้อย่างรวดเร็วหากพบค่าสารหนูพุ่งสูงเกินมาตรฐาน ช่วยลดความตื่นตระหนกและป้องกันผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนได้อย่างทันท่วงที

จากนั้น ศ.ดร.ยศชนัน เปิดเผยถึงทิศทางการจัดการปัญหาระยะยาว โดยระบุว่า ปัญหาสารหนูปนเปื้อนถือเป็นวาระระดับภูมิภาคที่รัฐบาลให้ความสำคัญสูงสุด แม้จะไม่ได้เป็นหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบด้านนี้โดยตรง แต่กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ขอร่วมสนับสนุนการแก้ปัญหาและเป็นกองหนุนสำคัญในการแก้วิกฤตข้ามพรมแดน ซึ่งการดำเนินงานดังกล่าวสอดรับกับการหารือระดับทวิภาคีระหว่างนายกรัฐมนตรีของไทยและนายกรัฐมนตรีจีนที่ผ่านมา ที่ได้หยิบยกประเด็นนี้ขึ้นมาพูดคุยอย่างจริงจัง เพื่อประสานความร่วมมือในการบริหารจัดการและแก้ปัญหาตั้งแต่ต้นน้ำ

รองนายกรัฐมนตรี ได้อธิบายถึงกุญแจสำคัญในการแก้ปัญหาเชิงวิศวกรรมและสิ่งแวดล้อมว่า จากข้อมูลทางวิชาการและการวิเคราะห์แหล่งน้ำพบว่า สารหนูและโลหะหนักมักจะปะปนมากับ "ความขุ่น" หรือเกาะติดมากับ "ตะกอนดิน" ที่ไหลมาตามกระแสน้ำ ดังนั้น ทางหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจึงได้ร่วมกันศึกษาโมเดลการสร้างระบบ "ชะลอน้ำ" หรือการสร้างจุดดักกระแสน้ำ ซึ่งเมื่อกระแสน้ำไหลช้าลง ตะกอนดินที่ปนเปื้อนสารพิษจะตกตะกอนลงสู่ก้นแม่น้ำ จากนั้นจะสามารถส่งเครื่องจักรเข้าไปทำการขุดลอกและเก็บเกี่ยวตะกอนเหล่านั้นออกไปกำจัดอย่างถูกวิธีและปลอดภัย ซึ่งจะช่วยลดปริมาณสารหนูในระบบนิเวศของแม่น้ำสายลงได้อย่างมหาศาล โดยแนวทางนี้เตรียมนำเสนอเข้าสู่ที่ประชุมศูนย์ปฏิบัติการช่วยเหลือผู้ประสบอุทกภัย วาตภัย และดินโคลนถล่ม (ศปช.) ส่วนหน้า ภาคเหนือ เพื่อพิจารณาผลักดันให้เกิดการปฏิบัติจริงโดยเร็ว

นอกจากนี้ ศ.ดร.ยศชนัน ย้ำถึงความจำเป็นของการใช้ "ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์" เป็นเครื่องมือทางการทูตเพื่อสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศ โดยระบุว่า แม้ประเทศไทยจะมีชุดตรวจภาคสนาม M-Sense เพื่อแจ้งเตือนประชาชนได้อย่างรวดเร็ว แต่เมื่อถึงคราวที่ต้องนำข้อมูลไปใช้เป็นหลักฐานในการเจรจาระดับรัฐบาลต่อรัฐบาล (G2G) หรือการพูดคุยกับภาคเอกชนของประเทศเพื่อนบ้าน ประเทศไทยจำเป็นต้องมีชุดข้อมูลที่แข็งแกร่งและยืนยันได้ด้วยมาตรฐานสากล

ด้วยเหตุนี้ กระทรวง อว. จึงมอบหมายให้ สวทช. และสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน) ทำหน้าที่เป็น "กระดูกสันหลังทางวิทยาศาสตร์" เพื่อตรวจสอบความแม่นยำคู่ขนานไปกับห้องปฏิบัติการของกรมควบคุมมลพิษ ทำให้ผลการตรวจวัดของไทยมีความโปร่งใส น่าเชื่อถือ เป็นที่ยอมรับของนานาชาติ และนำไปสู่เป้าหมายสูงสุดคือการเจรจาเพื่อกำหนด "ค่ามาตรฐานความปลอดภัยของแหล่งน้ำ" ร่วมกันกับประเทศเพื่อนบ้าน เพื่อยุติปัญหาการปล่อยสารพิษลงสู่แหล่งน้ำสาธารณะอย่างถาวร

ต่อมา ศ.ดร.ยศชนัน และคณะ ได้เข้าร่วมการประชุมเพื่อสรุปสถานการณ์การปนเปื้อนสารหนูในแม่น้ำสาย ประเมินผลกระทบต่อวิถีชีวิตและสุขภาพของประชาชน รวมถึงกางแผนการดำเนินการแก้ไขปัญหาอย่างเป็นระบบ จากผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย พร้อมทั้งรับฟังรายงานผลการดำเนินงานที่ผ่านมาและสรุปผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำเชิงลึก จาก ดร.ภญ.อุรชา รักษ์ตานนท์ชัย ผู้อำนวยการศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ สวทช. ก่อนที่ ศ.ดร.ยศชนัน จะกล่าวมอบนโยบายแก่หน่วยงานในสังกัดกระทรวง อว. เพื่อขับเคลื่อนภารกิจคืนสายน้ำที่ใสสะอาดและปลอดภัยให้กับพี่น้องชาวแม่สายอย่างยั่งยืน

สำหรับการลงพื้นที่และร่วมประชุมในครั้งนี้ มีคณะผู้บริหารระดับสูงและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้าร่วมอย่างพร้อมเพรียง นำโดย นางสาวปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์, ศ.ดร.ศุภชัย ปทุมนากุล ปลัดกระทรวง อว., ดร.ธีรรัตน์ สำเร็จวาณิชย์ ผู้ช่วยรัฐมนตรีประจำรองนายกรัฐมนตรี, นายศึกษิษฏ์ ศรีจอมขวัญ รองเลขาธิการนายกรัฐมนตรี, ศ.ดร.สมปอง คล้ายหนองสรวง ผู้อำนวยการสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.), ดร.วิภารัตน์ ดีอ่อง ผู้อำนวยการสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ พร้อมด้วยผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย และผู้แทนจากหน่วยงานในจังหวัดเชียงราย