“ภาษาบาลีคือทางชีวิต” ชี้วัด–โรงเรียนพระปริยัติธรรม คือบันไดหนีความยากจนของเด็กด้อยโอกาสยุค AI

รายงานการวิจัยฉบับสมบูรณ์เรื่อง “การวิเคราะห์วาทกรรม ‘ภาษาบาลีคือทางชีวิต’ ของเด็กด้อยโอกาสทางการศึกษายุคเอไอ” ได้เปิดมุมมองใหม่ต่อบทบาทของการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกบาลีในสังคมไทย โดยชี้ชัดว่า การบวชเรียนมิได้เป็นเพียงมรดกทางศาสนา หากแต่เป็น “ระบบนิเวศการเรียนรู้ที่ซับซ้อน” ซึ่งทำหน้าที่เป็นทั้งตาข่ายรองรับทางสังคมและบันไดเลื่อนฐานะให้กับเด็กและเยาวชนจากครัวเรือนยากจน ท่ามกลางการเปลี่ยนผ่านครั้งใหญ่ของโลกยุคปัญญาประดิษฐ์ (AI)

รายงานดังกล่าวใช้บทเพลงลูกทุ่ง–เพื่อชีวิต “ภาษาบาลีคือทางชีวิต” เป็นกรอบวิเคราะห์เชิงชาติพันธุ์วรรณนา เพื่อถอดรหัสประสบการณ์ชีวิตของ “เด็กวัด” และสามเณรที่เดินเข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์ด้วยความหวังของครอบครัว โดยแบ่งเส้นทางชีวิตออกเป็น 4 ช่วงสำคัญ ตั้งแต่ภูมิหลังความยากจน การฝึกฝนอย่างเข้มข้นผ่านระบบท่องจำ การประสบความสำเร็จทางการศึกษา ไปจนถึงการเผชิญโลกดิจิทัลและเทคโนโลยี AI

วัดในฐานะสวัสดิการทางเลือกของรัฐที่เข้าไม่ถึง

งานวิจัยชี้ว่า ในภาวะที่ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษายังเป็นปัญหาเรื้อรัง “วัด” และ “โรงเรียนพระปริยัติธรรม” ได้ทำหน้าที่เสมือนสถาบันสวัสดิการสังคมทางเลือก มอบทั้งที่พัก อาหาร การรักษาพยาบาล และทุนทางวัฒนธรรม โดยไม่คิดค่าใช้จ่าย ทำให้การบวชเรียนกลายเป็นกลยุทธ์เอาตัวรอดของครอบครัวยากจน และเป็นช่องทางสำคัญที่ทำให้เด็กชนบทสามารถเข้าถึงการศึกษาระดับสูงได้

จากการวิเคราะห์เชิงสังคมวิทยา สามเณรส่วนใหญ่มาจากภาคอีสานและภาคเหนือ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีสัดส่วนความยากจนสูง ปัจจัยผลักจากเศรษฐกิจครัวเรือนและปัจจัยดึงจากศรัทธาทางศาสนา รวมถึงตัวแบบความสำเร็จในชุมชน ล้วนหล่อหลอมให้เส้นทาง “บาลี” เป็นทางเลือกที่มีเหตุผลในเชิงโครงสร้าง

ท่องจำไม่ล้าสมัย: บาลีกับการสร้างสมองขั้นสูง

หนึ่งในข้อค้นพบสำคัญของรายงาน คือการท้าทายมายาคติที่มองว่า “การท่องจำ” เป็นวิธีเรียนรู้ที่ล้าหลัง โดยอ้างอิงงานวิจัยด้านประสาทวิทยาศาสตร์ระดับนานาชาติที่เรียกว่า “Sanskrit Effect” ซึ่งพบว่าการฝึกท่องจำภาษาคลาสสิกอย่างบาลีและสันสกฤต ช่วยเพิ่มความหนาแน่นของเนื้อสมองสีเทาในส่วนที่เกี่ยวข้องกับความจำ การตัดสินใจ และการควบคุมตนเอง

โครงสร้างภาษาบาลีที่ซับซ้อน ยังช่วยพัฒนาความยืดหยุ่นทางปัญญา สมาธิ และทักษะการคิดเชิงตรรกะขั้นสูง ทำให้สามเณรจำนวนไม่น้อยสามารถต่อยอดสู่สายกฎหมาย ราชการ วิชาการ และการเป็นผู้นำทางความคิดของสังคมได้ในระยะยาว

AI ไม่ใช่ศัตรู แต่คือเครื่องมือใหม่ของการศึกษาวิถีพุทธ

รายงานระบุว่า การมาถึงของ Generative AI ได้สร้างแรงสั่นสะเทือนต่อการศึกษาภาษาบาลีอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่แทนที่จะมองเป็นภัยคุกคาม งานวิจัยเสนอให้ใช้ AI เป็น “ผู้ช่วย” ไม่ใช่ “ผู้แทนที่” โดยให้ AI ทำหน้าที่แปล ตรวจสอบ และสืบค้นข้อมูล เพื่อเปิดพื้นที่ให้ผู้เรียนมุ่งสู่การตีความเชิงลึกและการประยุกต์หลักธรรมกับปัญหาสังคมร่วมสมัย

ข้อเสนอเชิงนโยบายยังรวมถึงการพัฒนาหลักสูตรไฮบริด ที่ผสานความเข้มข้นของบาลีเข้ากับทักษะดิจิทัล ภาษาอังกฤษ และการรู้เท่าทันเทคโนโลยี เพื่อให้ศาสนทายาทสามารถดำรงตนในโลกยุค AI ได้อย่างสมศักดิ์ศรี

กฎหมายปี 2562 หนุน “ทางชีวิต” ให้ไม่ใช่ทางตัน

อีกหนึ่งหมุดหมายสำคัญ คือพระราชบัญญัติการศึกษาพระปริยัติธรรม พ.ศ. 2562 ซึ่งรับรองวุฒิเปรียญธรรมให้เทียบเท่าการศึกษาสายสามัญอย่างเป็นทางการ เปิดประตูให้ผู้จบการศึกษาสามารถเรียนต่อและสมัครเข้ารับราชการได้ กฎหมายดังกล่าวถูกมองว่าเป็นการ “ปูพรมแดง” ให้กับเด็กยากจนที่เริ่มต้นชีวิตด้วยเท้าเปล่า

สรุป: ภาษาบาลีคือเบ้าหลอมมนุษย์ในศตวรรษที่ 21

รายงานสรุปว่า วาทกรรม “ภาษาบาลีคือทางชีวิต” ยังคงมีพลังและความจริงในเชิงโครงสร้าง ระบบการศึกษานี้ไม่เพียงรักษาศาสนา แต่ยังสร้างทุนทางปัญญา จิตใจ และสังคมให้กับเด็กด้อยโอกาส พร้อมเสนอให้รัฐและสังคม “รีแบรนด์” การเรียนบาลีใหม่ ในฐานะการฝึกสมองขั้นสูงและการลงทุนระยะยาวด้านมนุษย์

ท่ามกลางโลกที่ขับเคลื่อนด้วย AI งานวิจัยชิ้นนี้ชี้ว่า อนาคตของสังคมไทยอาจไม่ได้อยู่ที่การเลือก “เทคโนโลยีหรือศรัทธา” หากแต่อยู่ที่การผสานปัญญาจากอดีตเข้ากับเครื่องมือแห่งอนาคต เพื่อสร้างนวัตกรวิถีพุทธที่พร้อมนำพาสังคมไปข้างหน้าอย่างยั่งยืน