ท่ามกลางกระแสความก้าวหน้าของปัญญาประดิษฐ์ (AI) ที่เข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวันอย่างกว้างขวาง ทั้งการแพทย์ การสื่อสาร และการสร้างสรรค์สื่อดิจิทัล นักวิชาการด้านพุทธศาสนาเสนอว่า สังคมไทยควรหันกลับมาทบทวนภูมิปัญญาโบราณ โดยเฉพาะ “ทุลกบัณฑิตชาดก” ซึ่งสะท้อนแนวคิดการจัดการความขัดแย้งด้วยสันติวิธี ที่สอดคล้องกับวิกฤตข่าวปลอมและสื่อสังเคราะห์ในยุค AI อย่างน่าทึ่ง

ชาดกโบราณ กับวิกฤตข้อมูลเท็จสมัยใหม่

ทุลกบัณฑิตชาดกเป็นเรื่องราวในอดีตชาติของพระโพธิสัตว์ กล่าวถึงเหตุการณ์ที่ปุโรหิตใส่ร้ายภิกษุ 33 รูปต่อพระราชา ด้วยแรงจูงใจจากความริษยา ทำให้เกิดคำสั่งประหารโดยไร้การไตร่ตรอง จนพระโพธิสัตว์ในนาม “ทุลกบัณฑิต” ต้องเข้ามาไกล่เกลี่ยและยอมเสียสละทรัพย์สินเพื่อช่วยชีวิตผู้บริสุทธิ์

นักวิชาการชี้ว่า โครงสร้างความขัดแย้งในชาดกดังกล่าวมีความคล้ายคลึงกับปรากฏการณ์ “ข่าวปลอม” (Fake News) และ “ดีพเฟก” (Deepfake) ในปัจจุบัน กล่าวคือ เริ่มจากแรงจูงใจที่ไม่บริสุทธิ์ แพร่กระจายข้อมูลเท็จผ่านผู้มีอำนาจตัดสินใจที่ขาดการไตร่ตรอง จนนำไปสู่ผลลัพธ์ที่รุนแรง

ถอดรหัสสัญลักษณ์: จากปุโรหิตสู่ผู้สร้างข่าวปลอม

การวิเคราะห์เชิงสัญญะพบว่า

“ปุโรหิต” เปรียบได้กับผู้ผลิตข่าวเท็จหรือผู้ใช้ AI เพื่อสร้างเนื้อหาบิดเบือน

“พระราชา” สะท้อนผู้ใช้งานโซเชียลมีเดียหรือระบบตัดสินใจอัตโนมัติที่ขาดการตรวจสอบ

“ภิกษุ 33 รูป” คือเหยื่อของการใส่ร้ายหรือการกลั่นแกล้งออนไลน์

“ทุลกบัณฑิต” คือผู้ใช้ปัญญาและสันติวิธีในการหยุดวงจรความรุนแรง

บทเรียนสำคัญคือ ความขัดแย้งมิได้เกิดจากเทคโนโลยีโดยตรง แต่เกิดจาก “กิเลส” ที่ถูกขยายพลังด้วยเทคโนโลยี

พุทธสันติวิธี: เครื่องมือรับมือยุค AI

ผู้เชี่ยวชาญเสนอว่า พุทธสันติวิธีในชาดกดังกล่าวสามารถสังเคราะห์เป็นแนวทางปฏิบัติ 4 ประการ สำหรับพลเมืองดิจิทัล ได้แก่

โยนิโสมนสิการ (การไตร่ตรองอย่างแยบคาย)
หยุดก่อนแชร์ ตรวจสอบแหล่งข่าว และตั้งคำถามถึงเจตนาของผู้ส่งสาร

อวิหิงสาทางดิจิทัล
ไม่ผลิตซ้ำข่าวปลอม ไม่ใช้วาจารุนแรง และไม่เพิ่มความแตกแยกในโลกออนไลน์

จาคะ (การเสียสละ)
ยอมเสียเวลาในการตรวจสอบข้อมูล หรือสนับสนุนสื่อคุณภาพ แทนการเสพข้อมูลที่กระตุ้นอารมณ์เพียงอย่างเดียว

บทบาทคนกลางแห่งปัญญา
ใช้ AI เพื่อสร้างสรรค์ความรู้และช่วยไกล่เกลี่ยความขัดแย้ง แทนการใช้เพื่อโจมตีหรือทำลาย

จริยธรรม AI กับหลักพุทธธรรม

ในระดับนโยบาย หลักพุทธธรรมยังสามารถเป็นกรอบกำกับการพัฒนา AI เช่น

การพัฒนา AI เพื่อ “ลดทุกข์” ไม่ใช่เพิ่มความโลภหรือความเกลียดชัง

ความโปร่งใสและความรับผิดชอบของผู้พัฒนา (Transparency & Accountability)

การใช้เทคโนโลยีตาม “ทางสายกลาง” ไม่ปฏิเสธอย่างสุดโต่ง และไม่ลุ่มหลงจนสูญเสียวิจารณญาณ

นักวิชาการระบุว่า การมีสันติภาพภายในจิตใจ คือรากฐานของสันติภาพภายนอกในสังคม หากผู้ใช้เทคโนโลยีมีสติและปัญญา วงจรความรุนแรงทางข้อมูลก็จะถูกสกัดกั้นตั้งแต่ต้นทาง

แสงสว่างแห่งปัญญาในโลกดิจิทัล

แม้ AI จะสามารถคิด วิเคราะห์ และสร้างสรรค์ได้รวดเร็วเพียงใด แต่ไม่อาจทดแทน “ปัญญาและกรุณา” ของมนุษย์ได้ บทเรียนจากทุลกบัณฑิตชาดกจึงเปรียบเสมือนพิมพ์เขียวทางจริยธรรม ที่ช่วยให้สังคมก้าวข้ามความมืดมนของข้อมูลเท็จ และรักษาสันติภาพทั้งในระดับบุคคลและสังคม

ท้ายที่สุด การอยู่ร่วมกับ AI อย่างยั่งยืน มิใช่การแข่งขันระหว่างมนุษย์กับเครื่องจักร หากคือการที่มนุษย์ใช้ปัญญากำกับเทคโนโลยี เพื่อประโยชน์สุขของส่วนรวม ดังพุทธพจน์ที่ว่า “แสงสว่างเสมอด้วยปัญญา ไม่มี”