เมื่อความอับอายกลายเป็นความยุติธรรม: กรณี “ราม 53”

เรียบเรียงโดย: ผศ.ดร.ณชรต อิ่มณะรัญ หัวหน้าสาขาวิชาการเขียนบทและการกำกับภาพยนตร์และซีรีส์ วิทยาลัยนิเทศศาสตร์ ม.รังสิต

กรณี “ราม 53” อาจเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่ทำให้สังคมไทยรู้สึกไม่สบายใจมากที่สุดในรอบหลายปี ไม่ใช่เพราะมีคนล้อเลียนศาสนา แต่เพราะมันเผยให้เห็นว่า สังคมกำลังเริ่มยอมรับ “การทำให้ใครสักคนอับอายต่อหน้าสาธารณะ” ในฐานะความยุติธรรมรูปแบบหนึ่ง

แน่นอน การนำข้อความจากคัมภีร์ศาสนามาล้อเล่นย่อมกระทบความรู้สึกของผู้ศรัทธาจำนวนมาก และในสังคมประชาธิปไตย ผู้คนมีสิทธิไม่พอใจ วิพากษ์วิจารณ์ หรือเรียกร้องคำขอโทษได้ เพราะเสรีภาพในการแสดงออก ไม่ได้หมายถึงเสรีภาพจากผลกระทบทางสังคม

ในสังคมประชาธิปไตย หลักคิดสำคัญของนักปรัชญาเสรีนิยมอย่าง John Stuart Mill คือ เสรีภาพของปัจเจกย่อมถูกตั้งคำถามได้ เมื่อการกระทำนั้นส่งผลกระทบต่อผู้อื่น แต่คำถามสำคัญคือ สังคมมีสิทธิ “ตอบโต้” ได้มากเพียงใด โดยไม่กลายเป็นผู้ละเมิดเสียเอง

เมื่อเหตุการณ์ลุกลามจากโลกออนไลน์ไปสู่การรวมตัวในพื้นที่จริง มีการติดตามหาตัว ล้อมพื้นที่ และกดดันให้บุคคลหนึ่งต้องแสดงความสำนึกผิดต่อหน้าผู้คนจำนวนมาก คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่า “เขาผิดหรือไม่” แต่คือ “สังคมมีสิทธิลงโทษกันได้มากแค่ไหน”

หลายคนอธิบายสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยคำว่า“เขายอมเอง”

แต่ในทางจริยธรรม คำว่า “ยินยอม” ไม่ได้หมายถึงเพียงการตอบว่า “ตกลง” หากต้องรวมถึงเงื่อนไขของการตัดสินใจด้วย เพราะการยินยอมที่แท้จริงต้องเกิดขึ้นภายใต้เสรีภาพในการปฏิเสธ

คำถามจึงไม่ใช่ “เขายอมไหม” แต่คือ “เขามีอิสระมากพอที่จะไม่ยอมจริงหรือไม่”

เมื่อคนหนึ่งอยู่ท่ามกลางฝูงชนจำนวนมาก และไม่อาจมั่นใจได้ว่าหากปฏิเสธแล้วตนจะยังปลอดภัยหรือไม่ การตอบว่า “ตกลง” อาจไม่ใช่การยินยอมอย่างเสรี แต่อาจเป็นเพียงสัญชาตญาณในการเอาตัวรอด

 สิ่งที่น่ากังวลยิ่งกว่านั้น คือสังคมจำนวนมากดูจะมองว่าสิ่งนี้ “สมเหตุสมผล” ตราบใดที่ผู้ถูกกดดันเป็นฝ่ายที่ถูกมองว่าผิด และนี่คือจุดอันตรายที่สุดของศีลธรรมแบบฝูงชน เพราะความรุนแรงจำนวนมากในประวัติศาสตร์ ไม่ได้เริ่มจากความชั่วร้าย แต่มักเริ่มจากความเชื่อว่าตนเองกำลังทำสิ่งที่ถูกต้อง

เมื่อมนุษย์รู้สึกว่าตนกำลังปกป้องศาสนา ปกป้องศีลธรรม หรือปกป้องคุณค่าบางอย่าง เขามักเริ่มมองว่าความรุนแรงบางรูปแบบ “ยอมรับได้” ไม่ว่าจะเป็นการประจาน การกดดัน หรือการทำให้อับอายต่อหน้าสาธารณะ

 นักปรัชญาชาวเยอรมันอย่าง Immanuel Kant เคยเสนอว่า มนุษย์ไม่ควรถูกปฏิบัติในฐานะ “เครื่องมือ” เพื่อสร้างความพึงพอใจให้คนหมู่มาก เพราะศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์เป็นคุณค่าที่ไม่ควรถูกลดทอน แม้ในวันที่บุคคลนั้นทำผิดพลาดก็ตาม

น่าสนใจว่า แม้สังคมยุคดิจิทัลจะดูทันสมัย แต่หลายครั้งเรากลับย้อนกลับไปใช้วิธีลงโทษแบบดั้งเดิม เพียงเปลี่ยน “ลานประจาน” จากกลางเมืองมาอยู่บนโซเชียลมีเดีย

ปัญหาคือ อัลกอริทึมของแพลตฟอร์มดิจิทัลมักทำให้ความโกรธเดินทางเร็วกว่าเหตุผล คอนเทนต์ที่กระตุ้นอารมณ์รุนแรงมักถูกมองเห็นมากกว่า ถูกแชร์มากกว่า และสร้างการรวมกลุ่มได้ง่ายกว่า ผู้คนในโลกออนไลน์จึงไม่ได้เป็นเพียง “ผู้ชม” อีกต่อไป แต่ค่อย ๆ กลายเป็น “ผู้มีส่วนร่วมในการลงโทษ”

และเมื่อแรงกดดันจากสังคมมีอำนาจมากขึ้นเรื่อย ๆ คำถามสำคัญจึงกลับมาที่รัฐและกระบวนการยุติธรรม ว่าจะยังสามารถยืนอยู่บนหลักกฎหมายได้มากเพียงใด ท่ามกลางอารมณ์ของคนหมู่มาก

เพราะหากวันหนึ่งความรู้สึกของสังคมสามารถกดดันให้เกิดการยอมจำนนนอกกระบวนการยุติธรรมได้ สังคมอาจกำลังค่อย ๆ เปลี่ยนจาก “Rule of Law” ไปสู่ “Rule of Emotion”

ท้ายที่สุดแล้ว คำถามสำคัญของกรณี “ราม 53” อาจไม่ใช่ “ใครผิด” แต่คือ “เรากำลังสร้างสังคมแบบไหนร่วมกัน” สังคมที่พร้อมปกป้องศาสนา แต่ยังรักษาศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ได้ หรือสังคมที่เชื่อว่า หากใครทำผิดพลาด เขาสมควรถูกทำให้อับอายต่อหน้าสาธารณะเพื่อแลกกับการให้อภัย

นักปรัชญากรีกโบราณอย่าง Aristotle เชื่อว่า คุณธรรมไม่ได้อยู่ที่การปล่อยเสรีทุกอย่าง หรือการลงโทษอย่างสุดโต่ง แต่อยู่ที่ “ความพอดี” ระหว่างสองด้านเสมอ สังคมจึงอาจต้องตั้งคำถามว่า ระหว่างการปกป้องศรัทธากับการรักษาศักดิ์ศรีของมนุษย์ เรากำลังสูญเสียความพอดีนั้นไปหรือไม่

เพราะเส้นแบ่งที่สำคัญที่สุดของอารยธรรม อาจไม่ใช่ว่าเราปฏิบัติต่อ “คนดี” อย่างไร แต่คือเราปฏิบัติต่อ “คนที่เราคิดว่าผิด” อย่างไรต่างหาก