วงการวิชาการไทยสูญเสียปราชญ์คนสำคัญ “ศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ทองประเสริฐ” ราชบัณฑิต อดีตเลขาธิการราชบัณฑิตยสถาน และศิษย์พุทธศาสตรบัณฑิตรุ่นแรกของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (มจร) ได้เสียชีวิตอย่างสงบ เมื่อวันที่ 19 ตุลาคม 2569 เวลา 20.50 น. ณ โรงพยาบาลศิริราช สิริอายุ 97 ปี ท่ามกลางความอาลัยของศิษยานุศิษย์ นักวิชาการ และบุคลากรในแวดวงพระพุทธศาสนา 

เมื่อวันที่ 20 ตุลาคม 2569 มีรายงานว่า พระเทพวัชรสารบัณฑิต หรือ “เจ้าคุณประสาร” รองอธิการบดีฝ่ายวางแผนและพัฒนา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (มจร) ได้โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊กส่วนตัว แจ้งข่าวการจากไปของศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ทองประเสริฐ ราชบัณฑิต โดยระบุว่า ได้รับแจ้งจากนายปัญญวัฒน์ ทองประเสริฐ บุตรชายของอาจารย์ว่า ท่านถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม เวลา 20.50 น. ณ โรงพยาบาลศิริราช

สำหรับพิธีบำเพ็ญกุศลจะจัดขึ้นที่วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร หรือวัดภูเขาทอง กรุงเทพมหานคร โดยกำหนดการอย่างเป็นทางการจะแจ้งให้ทราบในลำดับต่อไป

ปูชนียบุคคลผู้วางรากฐานการศึกษามหาวิทยาลัยสงฆ์

ศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ทองประเสริฐ เกิดเมื่อวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2472 เป็นผู้มีความรู้ความสามารถโดดเด่นทั้งด้านพระพุทธศาสนา ภาษาไทย ปรัชญา และตรรกศาสตร์ มีบทบาทสำคัญในการพัฒนาการศึกษาของคณะสงฆ์ไทย ตลอดจนการสร้างองค์ความรู้ทางวิชาการที่เป็นประโยชน์ต่อสังคมมาอย่างต่อเนื่อง

ประวัติการศึกษาของท่านสะท้อนถึงความมุ่งมั่นในการแสวงหาความรู้ โดยในปี พ.ศ. 2495 สอบได้เปรียญธรรม 9 ประโยค (ป.ธ.9) จากสำนักเรียนวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร ก่อนสำเร็จการศึกษาพุทธศาสตรบัณฑิต รุ่นแรกของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ในปี พ.ศ. 2497

ต่อมา ท่านได้รับพระราชทานสัญญาบัตรตั้งสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะชั้นสามัญเปรียญ ในราชทินนาม “พระกวีวรญาณ” เมื่อวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2500 ขณะมีอายุเพียง 28 ปี และเดินทางไปศึกษาต่อระดับปริญญาโทด้านปรัชญาและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา ณ มหาวิทยาลัยเยล สหรัฐอเมริกา ก่อนกลับมามีบทบาทด้านวิชาการและการบริหารมหาวิทยาลัยสงฆ์

วันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2508 ท่านลาสิกขาจากสมณเพศ เพื่อดำเนินชีวิตในเพศฆราวาสและอุทิศตนให้กับงานวิชาการ ภาษาไทย และปรัชญา โดยยังคงทำงานเพื่อประโยชน์ของพระพุทธศาสนาและสังคมอย่างต่อเนื่อง

ในปี พ.ศ. 2533 ได้รับการแต่งตั้งเป็นศาสตราจารย์พิเศษ สาขาวิชาปรัชญา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย และระหว่างปี พ.ศ. 2538–2542 ดำรงตำแหน่งเลขาธิการราชบัณฑิตยสถาน พร้อมทั้งเป็นราชบัณฑิต สำนักธรรมศาสตร์และการเมือง สาขาวิชาตรรกศาสตร์ นอกจากนี้ ในปี พ.ศ. 2549 ยังได้รับพระราชทานปริญญาศาสนศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์จากมหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย

คุณูปการต่อ มจร และการศึกษาพระพุทธศาสนา

หนึ่งในผลงานสำคัญของศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ คือการมีส่วนร่วมวางรากฐานการศึกษาสมัยใหม่ของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ในช่วงที่มหาวิทยาลัยสงฆ์กำลังพัฒนา ท่านร่วมกับบุคคลสำคัญในวงการคณะสงฆ์ผลักดันแนวทางการจัดการศึกษาที่เป็นระบบ โดยมีการนำระบบทวิภาคหรือระบบภาคการศึกษา (Semester) และระบบหน่วยกิตมาใช้ เพื่อพัฒนาการเรียนการสอนให้สอดคล้องกับมาตรฐานการศึกษาระดับอุดมศึกษา

ท่านยังเป็นบุคคลสำคัญที่มีความรู้เกี่ยวกับประวัติศาสตร์และพัฒนาการของ มจร. อย่างลึกซึ้ง เนื่องจากเป็นศิษย์เก่ารุ่นแรกที่ผ่านประสบการณ์ทั้งด้านการศึกษาและการบริหารโดยตรง ผลงานและบันทึกทางวิชาการของท่านจึงเป็นแหล่งข้อมูลสำคัญสำหรับผู้ที่ต้องการศึกษาความเป็นมาของมหาวิทยาลัยสงฆ์แห่งนี้

นอกจากนี้ ท่านยังมีบทบาทในการส่งเสริมบุคลากรทางพระพุทธศาสนาและการสืบทอดองค์ความรู้ทางวิชาการ เพื่อให้มหาวิทยาลัยสามารถพัฒนาต่อไปได้อย่างมั่นคง

ปราชญ์ภาษาไทย ผู้ถ่ายทอดความรู้สู่ประชาชน

นอกเหนือจากงานด้านพระพุทธศาสนาและการศึกษาแล้ว ศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ยังเป็นที่รู้จักในฐานะนักวิชาการผู้เผยแพร่ความรู้ด้านภาษาไทยสู่สาธารณชน ผ่านรายการและผลงานหนังสือ อาทิ “ภาษาของเรา” “ภาษาไทยไขขาน” และ “ภาษาไทย 5 นาที” ซึ่งช่วยสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับการใช้ภาษาไทยอย่างถูกต้อง ตลอดจนส่งเสริมให้ประชาชนตระหนักถึงคุณค่าของภาษาและวัฒนธรรมไทย

ผลงานด้านปรัชญาและตรรกศาสตร์ของท่านยังมีความสำคัญต่อการเรียนการสอนในระดับอุดมศึกษา โดยเฉพาะการฝึกคิดอย่างเป็นระบบ การใช้เหตุผล และการวิเคราะห์ข้อเท็จจริงอย่างรอบคอบ ซึ่งเป็นทักษะพื้นฐานสำหรับการศึกษาและการดำเนินชีวิตในสังคม

“ธงทอง จันทรางศุ” ร่วมอาลัย ยกเป็นครูผู้ให้ความรู้ด้านตรรกศาสตร์และพระพุทธศาสนา

ด้านศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ ได้โพสต์ข้อความแสดงความอาลัยต่อการจากไปของศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ทองประเสริฐ พร้อมร้อยกรองสดุดีถึงคุณูปการของปราชญ์ผู้ทรงคุณวุฒิท่านนี้

ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง ระบุว่า ศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ เป็นอดีตมหาเปรียญธรรม 9 ประโยค ผู้สำเร็จการศึกษาระดับมหาบัณฑิตจากมหาวิทยาลัยเยล สหรัฐอเมริกา และเป็นบุคคลสำคัญที่มีบทบาทอย่างยิ่งต่อการพัฒนามหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ท่านยังเป็นอาจารย์ผู้สอนวิชาตรรกศาสตร์ให้แก่นิสิตคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยมาอย่างยาวนาน แม้ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จะไม่ได้เป็นลูกศิษย์ในชั้นเรียนโดยตรง เนื่องจากในช่วงที่ศึกษาอยู่ยังไม่มีวิชาดังกล่าวในหลักสูตร แต่ก็มีโอกาสพบปะและสอบถามความรู้จากท่านอยู่เสมอ

โดยเฉพาะประเด็นเกี่ยวกับศาสนพิธีและศัพท์ทางพระพุทธศาสนา ซึ่งได้รับความเมตตาจากอาจารย์จำนงค์ช่วยอธิบายให้เกิดความเข้าใจ จึงถือว่าท่านเป็นครูผู้ให้ความรู้และสร้างความกระจ่างทางปัญญาอีกท่านหนึ่ง

ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง กล่าวอำลาด้วยความเคารพและอาลัยต่อการจากไปของผู้เป็นปราชญ์แห่งแผ่นดินไทย

“พระธรรมวชิรปัญญาจารย์” เผยความทรงจำครั้งเข้าเยี่ยม ชื่นชมความรู้และเมตตาของอาจารย์

ขณะเดียวกัน พระธรรมวชิรปัญญาจารย์ (เทียบ มาลัย) ได้โพสต์ข้อความแสดงความอาลัย พร้อมถ่ายทอดความทรงจำจากการเดินทางไปเยี่ยมศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ที่โรงพยาบาลศิริราช เมื่อช่วงเย็นวันที่ 19 ตุลาคมที่ผ่านมา ร่วมกับพระสงฆ์อีก 2 รูป

พระธรรมวชิรปัญญาจารย์เล่าว่า ขณะเข้าเยี่ยม อาจารย์กำลังนอนหลับและใช้เครื่องช่วยหายใจ คณะผู้เข้าเยี่ยมได้สวดบทโพชฌงค์ให้ เมื่อเรียกชื่อและบอกว่าเดินทางมาเยี่ยม อาจารย์ได้ลืมตาและมีท่าทีคล้ายต้องการพูด ทำให้ผู้เข้าเยี่ยมรู้สึกประทับใจและเกิดความอาลัยเป็นอย่างยิ่ง

ท่านยังเล่าถึงความผูกพันกับอาจารย์จำนงค์ ซึ่งแม้จะไม่ได้เป็นศิษย์โดยตรงในชั้นเรียน แต่ได้ศึกษาผลงานของท่านมาเป็นเวลานาน ก่อนมีโอกาสทำงานที่ มจร ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2540 และได้รับความเมตตาจากอาจารย์อย่างต่อเนื่อง

อีกหนึ่งความทรงจำสำคัญคือการมีส่วนร่วมจัดตั้ง “ห้องสมุดจำนงค์ ทองประเสริฐ” หลังจากอาจารย์เคยกล่าวถึงความตั้งใจที่จะมอบหนังสือให้มหาวิทยาลัย โดยมีเงื่อนไขว่าต้องมีสถานที่เหมาะสมสำหรับเก็บรักษาและให้ผู้สนใจได้ศึกษาค้นคว้า เมื่อมหาวิทยาลัยย้ายไปตั้งที่วังน้อย ผู้บริหารจึงเห็นชอบให้ดำเนินการตามเจตนารมณ์ดังกล่าว

พระธรรมวชิรปัญญาจารย์ยังกล่าวถึงการจัดตั้งมูลนิธิจำนงค์ ทองประเสริฐ ซึ่งอาจารย์ได้เชิญท่านเข้าร่วมเป็นกรรมการในระยะแรก รวมถึงการเสนอให้วันที่ 2 พฤษภาคม ซึ่งเป็นวันคล้ายวันเกิดของอาจารย์ เป็น “วันจำนงค์ ทองประเสริฐ” และจัดให้มีการมอบรางวัลจำนงค์ ทองประเสริฐ เพื่อยกย่องผู้สร้างคุณประโยชน์ทางวิชาการ

พร้อมกันนี้ ยังได้เน้นย้ำว่า หากต้องการศึกษาประวัติศาสตร์และพัฒนาการของมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยอย่างลึกซึ้ง ผลงานเขียนเกี่ยวกับ มจร. ในอดีตของอาจารย์จำนงค์ถือเป็นแหล่งความรู้สำคัญ เพราะท่านเป็นศิษย์รุ่นแรกและมีประสบการณ์ตรงกับการพัฒนามหาวิทยาลัยมาอย่างยาวนาน

มรดกทางปัญญาที่ยังคงอยู่

การจากไปของศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ทองประเสริฐ มิใช่เพียงการสูญเสียบุคลากรผู้ทรงคุณวุฒิคนหนึ่ง แต่เป็นการสูญเสียผู้มีบทบาทสำคัญในการเชื่อมโยงองค์ความรู้ด้านพระพุทธศาสนา ภาษาไทย ปรัชญา และตรรกศาสตร์เข้ากับการศึกษาและสังคมไทย

ผลงานทางวิชาการ หนังสือ ตำรา ตลอดจนประสบการณ์ที่ท่านถ่ายทอดไว้ จะยังคงเป็นประโยชน์ต่อคนรุ่นหลัง ทั้งนักเรียน นักศึกษา นักวิชาการ และผู้สนใจพระพุทธศาสนา ขณะที่คุณูปการต่อมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยจะยังคงเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การศึกษาคณะสงฆ์ไทย

วงการวิชาการและพระพุทธศาสนาจึงร่วมรำลึกถึงคุณงามความดีของปราชญ์ผู้ทุ่มเทชีวิตให้กับการแสวงหาและถ่ายทอดความรู้ โดยขอให้ดวงวิญญาณของศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ทองประเสริฐ ราชบัณฑิต ผู้เป็นที่เคารพรักของศิษยานุศิษย์ จงไปสู่สุคติภูมิ

กำหนดการพิธีบำเพ็ญกุศลและสวดพระอภิธรรม ณ วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร จะประกาศให้ทราบอย่างเป็นทางการต่อไป

ขอแสดงความอาลัยอย่างสุดซึ้งต่อครอบครัวทองประเสริฐ และศิษยานุศิษย์ทุกท่าน มา ณ โอกาสนี้