เมื่อวันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2569  ผู้สื่อข่าวรายงานว่า  นายภัทรพงศ์ ศุภักษร หรือ “ทนายอั๋น”  จะเดินทางไปหนังสือประเด็นการเลือกตั้ง ส.ส. ที่ไม่สุจริตและเที่ยงธรรม ต่อสมาชิกวุฒิสภานำโดย น.ส.นันทนา นันทวโรภาส สมาชิกวุฒิสภา (ส.ว.)  ในวันที่ 17 กุมภาพันธ์ 2569 เวลา 11. 00 น ที่แถลงข่าวที่ห้องแถลงข่าวชั้น 1 วุฒิสภา 

ทั้งนี้การเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรเป็นการทั่วไปเมื่อวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 กลายเป็นกรณีศึกษาทางการเมืองครั้งสำคัญ ไม่ใช่เพียงผลการแข่งขันของพรรคการเมือง แต่รวมถึงข้อถกเถียงร้อนแรงเกี่ยวกับการนำ “บาร์โค้ด” และ “คิวอาร์โค้ด” แบบระบุตัวตนมาใช้บนบัตรเลือกตั้ง ซึ่งถูกตั้งคำถามว่าเป็นนวัตกรรมป้องกันการทุจริต หรืออาจเป็น “ประตูหลัง” ที่กระทบหลักการลงคะแนนลับตามรัฐธรรมนูญ

ศูนย์กลางของข้อถกเถียงอยู่ที่ความเห็นต่างระหว่างฝ่ายบริหารจัดการเลือกตั้ง นำโดย นายแสวง บุญมี เลขาธิการ คณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) กับฝ่ายตั้งคำถามเชิงกฎหมายและเทคนิค อาทิ นายสมชัย ศรีสุทธิยากร อดีต กกต. และ นายภัทรพงศ์ ศุภักษร หรือ “ทนายอั๋น” ที่ออกมาเคลื่อนไหวตรวจสอบอย่างเข้มข้น

กายวิภาคบัตรเลือกตั้ง: รหัสเฉพาะทุกใบ

ข้อมูลการจัดพิมพ์ระบุว่า บัตรเลือกตั้งปี 2569 มีมากกว่า 168 ล้านฉบับ แบ่งเป็นบัตรแบบแบ่งเขต (สีเขียว) ที่มี QR Code/Barcode และบัตรแบบบัญชีรายชื่อ (สีชมพู) ที่มีบาร์โค้ด 8 หลักเฉพาะใบ ขณะที่บัตรประชามติ (สีเหลือง) ไม่มีรหัสระบุตัวตน

ประเด็นสำคัญที่ผู้เชี่ยวชาญตั้งข้อสังเกตคือ บาร์โค้ดบน “ตัวบัตร” มีความตรงกันกับรหัสบน “ต้นขั้วบัตร” อย่างสมบูรณ์ ซึ่งต้นขั้วดังกล่าวมีชื่อ-นามสกุลและลำดับผู้ใช้สิทธิ หากสามารถจับคู่ข้อมูลสองส่วนนี้ได้ ก็ย่อมย้อนกลับไประบุตัวผู้ลงคะแนนได้ในทางเทคนิค

นี่คือจุดที่ทำให้เกิดคำถามว่า ความลับของบัตรเลือกตั้งถูก “ตัดขาด” จริงหรือไม่

ฝ่าย กกต.: เพื่อบริหารจัดการและป้องกันบัตรปลอม

นายแสวง บุญมี ยืนยันว่าระบบรหัสดังกล่าวมีไว้เพื่อควบคุมโลจิสติกส์ ตรวจสอบจำนวนบัตร ป้องกันบัตรเขย่ง บัตรปลอม และบัตรเวียนข้ามเขต พร้อมย้ำว่าต้นขั้วกับตัวบัตรถูกแยกเก็บรักษาคนละส่วน การจะนำมาจับคู่ทำได้เฉพาะกรณีมีคำสั่งศาลเท่านั้น

อย่างไรก็ตาม นักวิชาการบางส่วนเห็นว่า แนวทางนี้พึ่งพา “ความเชื่อใจในกระบวนการ” มากกว่า “ความปลอดภัยโดยการออกแบบ” (Security by Design) เพราะตราบใดที่รหัสยังคงเชื่อมโยงได้ ความเสี่ยงก็ยังมีอยู่ในเชิงโครงสร้าง

ฝ่ายคัดค้าน: เสี่ยงขัดรัฐธรรมนูญ

นายสมชัย ศรีสุทธิยากร โต้แย้งว่าหากต้องการป้องกันบัตรปลอม สามารถใช้เทคโนโลยีความปลอดภัยอื่น เช่น ลายน้ำ หมึกยูวี หรือไมโครเท็กซ์ โดยไม่จำเป็นต้องใช้รหัสเฉพาะรายใบ พร้อมเตือนว่าการมี Unique Serial Number อาจขัดต่อรัฐธรรมนูญ มาตรา 85 ที่กำหนดให้การลงคะแนนต้องเป็น “โดยตรงและลับ”

นักกฎหมายบางรายยังเปรียบเทียบกับคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 9/2549 ซึ่งเคยให้การเลือกตั้งเป็นโมฆะจากการจัดคูหาไม่เอื้อต่อความลับ โดยชี้ว่า หากบัตรเลือกตั้งเองมีคุณสมบัติระบุตัวตนได้ ก็อาจกระทบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญเช่นกัน

มิติการคอร์รัปชัน: ได้ไม่คุ้มเสีย?

รายงานวิเคราะห์ผลกระทบด้านการทุจริต 4 มิติสำคัญ

1. การซื้อเสียงแบบตรวจสอบผลได้
ระบบรหัสเฉพาะอาจเปิดทางให้หัวคะแนนตรวจสอบภายหลังได้ว่าผู้รับเงินลงคะแนนตามตกลงหรือไม่ เปลี่ยนการซื้อเสียงจาก “ความเสี่ยง” เป็น “สัญญาที่ตรวจสอบได้”

2. การข่มขู่ทางการเมือง
แม้ในทางปฏิบัติอาจไม่มีการเปิดเผยข้อมูล แต่เพียงความเชื่อว่าบัตร “ตรวจสอบได้” ก็อาจสร้างแรงกดดันให้ประชาชนบางกลุ่มลงคะแนนอย่างไม่เป็นอิสระ

3. การป้องกันบัตรปลอม
ในทางทฤษฎี ระบบรหัสช่วยป้องกันบัตรสวมสิทธิหรือบัตรปลอมได้จริง แต่ผู้เชี่ยวชาญตั้งคำถามว่ามาตรการนี้คุ้มค่ากับความเสี่ยงด้านสิทธิหรือไม่

4. ความเสี่ยงไซเบอร์และข้อมูลขนาดใหญ่
หากฐานข้อมูลรหัสกับต้นขั้วถูกเจาะหรือรั่วไหล อาจก่อให้เกิด Big Data ทางการเมืองที่นำไปใช้ข่มขู่หรือทำ Micro-targeting ได้อย่างแม่นยำ

การเคลื่อนไหวภาคประชาชน

นายภัทรพงศ์ ศุภักษร เตรียมหนังสือต่อองค์กรตรวจสอบหลายแห่ง พร้อมเรียกร้องความรับผิดชอบจากผู้บริหาร กกต. โดยมองว่าปัญหาบาร์โค้ดเป็นเพียงหนึ่งในชุดความบกพร่องเชิงระบบของการจัดการเลือกตั้งครั้งนี้

ทางออกเชิงนโยบาย

รายงานเสนอ 2 ระยะ

ระยะสั้น: ทำลายความเชื่อมโยงข้อมูลต้นขั้ว–บัตรโดยเร็ว เปิดให้ผู้สังเกตการณ์เข้าตรวจสอบกระบวนการเก็บรักษา

ระยะยาว: ยกเลิก Unique Serial Number บนบัตรเลือกตั้ง ปรับใช้มาตรฐานงานพิมพ์ความปลอดภัยสากล และแก้ไขกฎหมายให้ชัดเจนว่าห้ามมีเครื่องหมายใดที่สามารถระบุตัวตนได้

ดังนั้น นวัตกรรมบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง 8 กุมภาพันธ์ 2569 อาจมีเจตนาเพื่อยกระดับประสิทธิภาพการบริหารจัดการ แต่ได้จุดประกายคำถามเชิงโครงสร้างต่อหลักการ “การลงคะแนนลับ” อันเป็นหัวใจของประชาธิปไตย

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า “ระบบปลอดภัยหรือไม่” หากแต่คือ “ประชาชนเชื่อมั่นหรือไม่” เพราะในระบอบประชาธิปไตย ความไว้วางใจของสาธารณะคือเกราะป้องกันการทุจริตที่สำคัญที่สุด.