ท่ามกลางกระแสความขัดแย้งในหลายภูมิภาคของโลก นักวิชาการด้านสันติศึกษาออกมาเตือนว่า “สันติภาพที่เกิดจากสงคราม” อาจเป็นเพียงความสงบชั่วคราวที่ซ่อนเชื้อไฟแห่งความรุนแรงเอาไว้ ภายใต้โครงสร้างอำนาจที่ไม่เป็นธรรม และความคับแค้นใจที่ยังไม่ได้รับการเยียวยา

รายงานวิเคราะห์เชิงวิชาการล่าสุดชี้ว่า สันติภาพที่เกิดจากชัยชนะทางทหารหรือการบีบบังคับให้ลงนามในสนธิสัญญา มักเป็นเพียง “การแช่แข็งความขัดแย้ง” (Frozen Conflict) มากกว่าการแก้ไขรากเหง้าของปัญหา โดยเรียกปรากฏการณ์นี้ว่า “สันติภาพที่ไม่ยั่งยืน” (Unsustainable Peace)

จาก “สันติภาพเชิงลบ” สู่ “สันติภาพเชิงบวก”

แนวคิดสำคัญในรายงานอ้างอิงกรอบทฤษฎีของ Johan Galtung ผู้ก่อตั้ง Peace Research Institute Oslo (PRIO) ซึ่งแบ่งสันติภาพออกเป็นสองประเภท ได้แก่

สันติภาพเชิงลบ (Negative Peace) — เพียงการไม่มีสงครามหรือความรุนแรงทางตรง

สันติภาพเชิงบวก (Positive Peace) — การมีความยุติธรรมทางสังคม ความเท่าเทียม และการปราศจากความรุนแรงเชิงโครงสร้าง

แนวคิดดังกล่าวสอดคล้องกับคำกล่าวของ Martin Luther King Jr. ที่ระบุว่า “สันติภาพที่แท้จริงไม่ใช่เพียงการไม่มีความตึงเครียด แต่คือการมีความยุติธรรม”

นักวิชาการชี้ว่า สันติภาพที่เกิดจากชัยชนะทางทหารมักหยุดอยู่แค่ระดับ “เชิงลบ” โดยละเลยการแก้ไขความเหลื่อมล้ำ การกีดกันทางการเมือง และบาดแผลทางจิตวิทยาของฝ่ายพ่ายแพ้

สนธิสัญญาแวร์ซายส์: บทเรียนราคาแพง

กรณีคลาสสิกที่มักถูกหยิบยกคือ Treaty of Versailles หลังสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ซึ่งกำหนดเงื่อนไขลงโทษเยอรมนีอย่างรุนแรง รวมถึง “มาตราความผิดฐานเริ่มสงคราม” (War Guilt Clause)

แม้ผู้นำสหรัฐฯ ในขณะนั้นอย่าง Woodrow Wilson จะพยายามเสนอแนวคิด “Peace without Victory” แต่กระบวนการตัดสินใจถูกครอบงำโดยมหาอำนาจยุโรป โดยเฉพาะฝรั่งเศสภายใต้ Georges Clemenceau

นักเศรษฐศาสตร์ชื่อดัง John Maynard Keynes ถึงกับลาออกจากคณะเจรจา และวิจารณ์ว่านี่คือ “สันติภาพแบบคาร์เธจ” ที่มุ่งทำลายฝ่ายแพ้จนสิ้นซาก ผลลัพธ์คือวิกฤตเศรษฐกิจและความอัปยศอดสูระดับชาติ ซึ่งกลายเป็นเชื้อไฟให้การผงาดขึ้นของ Adolf Hitler และนำไปสู่สงครามโลกครั้งที่สอง

มิติทางจิตวิทยา: ความอัปยศอดสูที่ส่งต่อข้ามรุ่น

งานวิจัยด้านจิตวิทยาการเมืองชี้ว่า “ความอัปยศอดสูระดับชาติ” สามารถลดความอ่อนไหวต่อต้นทุนของสงคราม และเพิ่มแรงจูงใจในการล้างแค้น

ตัวอย่างในประวัติศาสตร์ เช่น การยั่วยุที่นำไปสู่สงครามฝรั่งเศส–ปรัสเซียโดย Otto von Bismarck หรือวาทกรรม “ศตวรรษแห่งความอัปยศอดสู” ที่รัฐจีนใช้สร้างอัตลักษณ์ชาตินิยมในยุคหลัง

นักวิเคราะห์ยังเชื่อมโยงปรากฏการณ์นี้กับกรณีความตึงเครียดระหว่างรัสเซียและองค์การ NATO ซึ่งสะท้อนความไม่มั่นคงเชิงตัวตน (Ontological Security) ของรัฐมหาอำนาจ

ศรีลังกาและไนจีเรีย: สันติภาพของผู้ชนะที่ยังเปราะบาง

กรณีร่วมสมัยสะท้อนความท้าทายดังกล่าวอย่างชัดเจน เช่น

ศรีลังกา (หลังปี 2009) — การปราบปรามกลุ่ม Liberation Tigers of Tamil Eelam (LTTE) ทำให้สงครามกลางเมืองสิ้นสุดลง แต่ข้อกล่าวหาเรื่องการกีดกันและการรวมศูนย์อำนาจยังคงสร้างรอยร้าวทางชาติพันธุ์

ไนจีเรีย (สงครามเบียฟรา 1967–1970) — แม้รัฐบาลประกาศ “No Victor, No Vanquished” แต่ภายใต้การนำของ Yakubu Gowon กลับมีมาตรการเศรษฐกิจที่ถูกมองว่าเลือกปฏิบัติต่อชาวอิกโบ จนเกิดขบวนการเรียกร้องแบ่งแยกดินแดนใหม่ในเวลาต่อมา

นักวิจัยด้านเศรษฐศาสตร์การเมืองชี้ว่า ความไม่เท่าเทียมในแนวระนาบ (Horizontal Inequalities) ระหว่างกลุ่มอัตลักษณ์ เป็นตัวทำนายสำคัญของการปะทุซ้ำของความขัดแย้ง

บทสรุป: สันติภาพที่ยั่งยืนต้องมากกว่าการหยุดยิง

รายงานสรุปว่า การยุติสงครามด้วยชัยชนะทางทหารหรือการหยุดยิงเพียงอย่างเดียว ไม่อาจรับประกันเสถียรภาพระยะยาว หากไม่มี

การมีส่วนร่วมทางการเมืองของทุกฝ่าย

การฟื้นฟูเศรษฐกิจอย่างเท่าเทียม

การจัดการความยุติธรรมระยะเปลี่ยนผ่าน

การเยียวยาบาดแผลทางจิตวิทยา

“สันติภาพที่แท้จริงไม่ใช่เพียงความเงียบของเสียงปืน แต่คือการรื้อถอนโครงสร้างแห่งความอยุติธรรม” รายงานระบุ

ในโลกที่ยังเต็มไปด้วยความขัดแย้ง บทเรียนจากประวัติศาสตร์ชี้ชัดว่า สันติภาพที่เกิดจากสงคราม หากปราศจากความยุติธรรมและการสมานฉันท์ อาจเป็นเพียงบทนำของความรุนแรงรอบใหม่เท่านั้น.