เมื่อวันที่ 26 สิงหาคม 2569 ที่ห้องสมุด Nynäshamns bibliotek ประเทศสวีเดน นายณพลเดช มณีลังกา สมาชิกวุฒิสภาสำรอง จ.เชียงราย  และที่รึกษาประธานคณะอนุกรรมาธิการด้านการศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัย และการถ่ายทอดเทคโนโลยี ในคณะกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาร่าง พ.ร.บ. งบประมาณรายจ่ายประจำปีงบประมาณ 2570 เปิดเผยว่า จากกรณีสำนักงาน ก.พ. ชี้แจงมติคณะรัฐมนตรีเรื่องการทยอยยุบตำแหน่งข้าราชการใน 11 สายงานว่าเป็นการปรับ “รูปแบบการจ้างงาน” มิใช่การยกเลิกภารกิจหรือวิชาชีพนั้น เห็นว่ารัฐบาลควรพิจารณาต่อให้ชัดว่า เมื่อมีการปรับลดตำแหน่งแล้ว ภารกิจบริการประชาชนจะถูกบริหารโดยใคร และประชาชนจะได้รับบริการที่มีคุณภาพอย่างไร

นายณพลเดชกล่าวว่า งานห้องสมุดและงานบรรณารักษ์ไม่ควรถูกมองเพียงเรื่องตำแหน่งข้าราชการ แต่ควรมองว่าเป็นโครงสร้างพื้นฐานด้านความรู้ของประชาชน หากรัฐบาลต้องการปรับรูปแบบกำลังคนสามารถดำเนินการได้ แต่ต้องรักษาภารกิจให้ประชาชนเข้าถึงหนังสือ ข้อมูลข่าวสาร เทคโนโลยี และการเรียนรู้ได้อย่างต่อเนื่อง

นายณพลเดชเสนอว่า ควรพิจารณาถ่ายโอนการบริหารห้องสมุดประชาชนให้เทศบาลหรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ซึ่งอยู่ใกล้ประชาชนมากกว่า โดยรัฐบาลกลางกำหนดมาตรฐาน สนับสนุนงบประมาณ และสร้างระบบฐานข้อมูลกลาง ขณะที่ท้องถิ่นมีอำนาจบริหารจัดการให้เหมาะสมกับบริบทของแต่ละพื้นที่

“การถ่ายโอนต้องถ่ายโอนทั้งภารกิจ อำนาจ และงบประมาณ ไม่ใช่ถ่ายโอนเฉพาะภาระ เพราะหากเทศบาลต้องรับผิดชอบห้องสมุด ก็ต้องมีงบประมาณ บุคลากรวิชาชีพ และมาตรฐานบริการที่ชัดเจน เพื่อให้ประชาชนได้รับบริการอย่างเท่าเทียมกัน”

นายณพลเดชกล่าวว่า สิ่งที่ประเทศไทยควรทำเพิ่มเติมคือการสร้าง “ระบบห้องสมุดประชาชนแบบบูรณาการ” โดยให้ห้องสมุดของเทศบาล อบต. และหน่วยงานภาครัฐที่เข้าร่วม สามารถเชื่อมฐานข้อมูลทรัพยากรเข้าด้วยกัน ประชาชนใช้บัญชีสมาชิกดิจิทัลเดียวในการค้นหาหนังสือ ตรวจสอบว่าหนังสืออยู่ที่ห้องสมุดใด จองหนังสือ และขอรับหนังสือที่ห้องสมุดใกล้บ้านได้
สำหรับหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ ควรพัฒนาระบบให้ประชาชนสามารถยืมและอ่านผ่านโทรศัพท์มือถือหรือคอมพิวเตอร์ได้ โดยรัฐหรือหน่วยงานห้องสมุดจัดซื้อสิทธิ์การใช้งานตามกฎหมายลิขสิทธิ์ แล้วนำมาให้บริการร่วมกันในระบบกลาง ทำให้หนังสือหนึ่งรายการสามารถสร้างประโยชน์แก่ประชาชนได้กว้างกว่าการเก็บไว้ในห้องสมุดแห่งใดแห่งหนึ่ง

นายณพลเดชกล่าวว่า ระบบฐานข้อมูลร่วมยังช่วยแก้ปัญหาการใช้งบประมาณซ้ำซ้อน เพราะแต่ละท้องถิ่นสามารถเห็นว่าห้องสมุดอื่นมีหนังสืออะไร มีความต้องการหนังสือประเภทใด และประชาชนใช้บริการมากน้อยเพียงใด จากนั้นสามารถวางแผนจัดซื้อหนังสือและสื่อดิจิทัลตามความต้องการจริงของประชาชน

“ประชาชนอยู่เชียงรายแต่หนังสืออยู่เชียงใหม่หรือกรุงเทพฯ ไม่ควรเป็นอุปสรรคอีกต่อไป หากระบบสามารถค้นหา จอง และส่งหนังสือมาที่ห้องสมุดใกล้บ้านได้ ส่วนหนังสือดิจิทัลก็สามารถยืมอ่านผ่านโทรศัพท์ได้ทันที เทคโนโลยีจะทำให้ห้องสมุดเปลี่ยนจากสถานที่เก็บหนังสือเป็นเครือข่ายความรู้ของประชาชน”

นายณพลเดชกล่าวว่า แนวคิดดังกล่าวสามารถศึกษาได้จาก Nynäshamns bibliotek ประเทศสวีเดน ซึ่งมีทั้งห้องสมุดหลายแห่งในเขตเทศบาล บริการห้องสมุดดิจิทัล และรถห้องสมุดเคลื่อนที่ โดยรถห้องสมุดเดินทางไปยังโรงเรียนอนุบาล โรงเรียน จุดชุมชน และพื้นที่ที่ประชาชนอยู่ห่างจากห้องสมุด เพื่อให้ประชาชนสามารถยืมหนังสือและใช้บริการได้ใกล้บ้าน

นอกจากนี้ แผนห้องสมุดของเทศบาล Nynäshamn ปี 2569-2573 ยังให้ความสำคัญกับการเข้าถึงทั้งพื้นที่ห้องสมุดจริงและบริการดิจิทัล การส่งเสริมการมีส่วนร่วมทางดิจิทัล รวมถึงการให้ความสำคัญกับเด็ก เยาวชน ผู้พิการ ผู้ที่มีภาษาแม่อื่น และชนกลุ่มน้อย สะท้อนแนวคิดว่าห้องสมุดเป็นบริการสาธารณะที่ต้องปรับตามความต้องการของประชาชน ไม่ใช่เพียงสถานที่สำหรับยืมหนังสือเท่านั้น ที่น่าสนใจคือมีหนังสือเด็กภาษาไทยให้กับเด็กไทยในห้องสมุดด้วย

นายณพลเดชกล่าวว่า หากประเทศไทยนำแนวคิดนี้มาปรับใช้ การปฏิรูประบบกำลังคนภาครัฐจะสามารถเปลี่ยนจากการลดตำแหน่งเพียงอย่างเดียว ไปสู่การลดงานที่ซ้ำซ้อนและเพิ่มประสิทธิภาพบริการประชาชน โดยงบประมาณที่บริหารได้อย่างมีประสิทธิภาพสามารถนำกลับมาลงทุนในหนังสือ สื่อดิจิทัล อินเทอร์เน็ต ระบบห้องสมุดออนไลน์ รถห้องสมุดเคลื่อนที่ และบุคลากรวิชาชีพที่จำเป็น

“เป้าหมายสุดท้ายไม่ควรอยู่ที่ว่ารัฐลดตำแหน่งได้กี่ตำแหน่ง แต่ต้องตอบให้ได้ว่าประชาชนเข้าถึงความรู้ได้มากขึ้นหรือไม่ ถ้าประชาชนเปิดโทรศัพท์แล้วค้นหาและยืมหนังสือได้ สามารถไปรับหนังสือจากห้องสมุดใกล้บ้าน หรือมีรถห้องสมุดเดินทางไปถึงชุมชนที่ห่างไกลได้ นั่นคือการใช้งบประมาณเพื่อสร้างโอกาสและลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาอย่างแท้จริง” นายณพลเดชกล่าว