ในศตวรรษที่ 21 โลกกำลังก้าวผ่านความเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างจากกระแสการปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งที่ 4 (The Fourth Industrial Revolution) ซึ่งขับเคลื่อนด้วยปัญญาประดิษฐ์ (AI), Internet of Things (IoT) และ Big Data สถานการณ์ดังกล่าวทำให้มนุษยชาติเข้าสู่ “VUCA World” ที่เต็มไปด้วยความผันผวน ความไม่แน่นอน ความซับซ้อน และความคลุมเครือ

ประเทศไทยได้กำหนดยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี และนโยบาย Thailand 4.0 เพื่อยกระดับโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลและขับเคลื่อนเศรษฐกิจด้วยนวัตกรรม อย่างไรก็ตาม เทคโนโลยี AI มิได้ส่งผลกระทบเพียงเศรษฐกิจและวิศวกรรม หากยังตั้งคำถามเชิงปรัชญา มานุษยวิทยา และศาสนา โดยเฉพาะในสังคมไทยที่มีรากฐานพุทธเถรวาทอย่างลึกซึ้ง

ท่ามกลางบริบทดังกล่าว แนวคิด “ปรัชญาพุทธปัญญาประดิษฐ์” (Buddhist Artificial Intelligence Philosophy) จึงก่อรูปขึ้นในฐานะพื้นที่สนทนาระหว่างพุทธธรรมกับอัลกอริทึม

ภววิทยา AI ในกรอบพุทธเถรวาท: เครื่องจักรคิดได้ แต่รู้แจ้งไม่ได้

คำถามสำคัญคือ “AI มีสถานะเทียบเท่าจิตมนุษย์หรือไม่?” นักวิชาการไทยจำนวนมากวิเคราะห์ผ่านกรอบ “ขันธ์ 5” และหลักปฏิจจสมุปบาท โดยเห็นว่า AI เป็นเพียงกระบวนการประมวลผลเชิงกลไก แม้จะเรียนรู้และอนุมานได้ แต่ยังขาด “วิญญาณขันธ์” และ “เวทนาขันธ์” อย่างแท้จริง

อุปมาที่ถูกยกมาคือเรื่องของ พระวังคีสเถระ ผู้มีฉวสีสมนต์รู้ภพภูมิของผู้ตายได้ แต่ไม่อาจหยั่งรู้ภาวะของพระอรหันต์ผู้ดับขันธ์ เปรียบเสมือน AI ที่วิเคราะห์ Big Data ได้แม่นยำ แต่ไม่อาจเข้าถึงปรมัตถธรรมและพระนิพพาน

ในเชิงญาณวิทยา AI อาจเชี่ยวชาญระดับ “สุตมยปัญญา” และ “จินตามยปัญญา” แต่ไม่อาจเข้าถึง “ภาวนามยปัญญา” ซึ่งต้องอาศัยการปฏิบัติภายใน

จริยธรรม AI เชิงพุทธ: ทางสายกลางท่ามกลางกระแสโลก

ประเทศไทยได้จัดทำ “Thailand AI Ethics Guideline” โดยคณะกรรมการดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ครอบคลุมหลักการด้านความยั่งยืน ความโปร่งใส ความปลอดภัย และความเป็นธรรม

นักวิชาการพุทธเสนอว่า หลักการเหล่านี้สามารถอธิบายผ่านกรอบศีล 5 พรหมวิหาร 4 และมรรคมีองค์ 8 เช่น

ความโปร่งใส เทียบกับหลักสัจจะและกฎแห่งกรรม
ความเป็นธรรม สอดคล้องกับเมตตา กรุณา
ความมั่นคงปลอดภัย สัมพันธ์กับอัปปมาทธรรม
แนวทางดังกล่าวถูกเรียกว่า “Buddhist AI Ethics” ซึ่งมุ่งสร้างจริยธรรมข้ามวัฒนธรรม มากกว่ายึดเพียงประโยชน์นิยมแบบตะวันตก

นวัตกรรมเพื่อสุขภาวะจิต: SabaiJai และ AIBM

ท่ามกลางปัญหาความเครียดของคนทำงาน นักวิจัยจาก มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย พัฒนาแชตบอต “SabaiJai” เพื่อเสริมความเข้มแข็งทางใจ โดยบูรณาการพุทธจิตวิทยากับโมเดลความยืดหยุ่นทางจิต

ระบบใช้เทคโนโลยี GPT และ LINE Messaging API ผสานหลัก “พละ 5” ได้แก่ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา เพื่อช่วยผู้ใช้วิเคราะห์ต้นเหตุแห่งทุกข์และสร้างภูมิคุ้มกันทางใจ

อีกด้านหนึ่ง โมเดล AI-Enhanced Buddhist Meditation (AIBM) ใช้ NLP วิเคราะห์บันทึกสมาธิ ใช้ Biofeedback และ EEG สนับสนุนการฝึกอานาปานสติ วิปัสสนา เมตตาภาวนา และสมถกรรมฐาน ทำให้ AI ทำหน้าที่เสมือน “กัลยาณมิตร”

ในระดับสากล ยังมีการพัฒนา NORBU AI (Neural Operator for Responsible Buddhist Understanding) เพื่ออธิบายหลักปฏิจจสมุปบาทผ่านสมการคณิตศาสตร์

ปฏิรูปมหาวิทยาลัยสงฆ์ สู่ Smart College

สถาบันอย่าง มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย และ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ได้ปฏิรูปสู่ “พระพุทธศาสนา 4.0”

มมร ลงนามความร่วมมือกับกระทรวงดิจิทัลฯ เพื่อพัฒนา AI สำหรับการเผยแผ่ธรรมะ ขณะที่ มจร พัฒนา MCU MOOC และ AI Tutor สนับสนุน Personalized Learning รวมถึงความร่วมมือกับ Google เพื่อยกระดับสู่ Smart College

เป้าหมายคือการสร้าง “พุทธนวัตกร” ที่ทำหน้าที่ Gatekeeper ตรวจสอบข้อมูล, Change Agent ขับเคลื่อนสังคม, Wisdom Integrator บูรณาการธรรมกับเทคโนโลยี และ Self-Reliant Developer ตามหลักเศรษฐกิจพอเพียง

รู้เท่าทันสื่อในยุค AI และ Fake News

AI สามารถผลิตคอนเทนต์มหาศาลต่อเดือน ส่งผลให้ข่าวปลอมด้านศาสนาแพร่กระจายรวดเร็ว งานวิจัยพบว่าเนื้อหาศาสนาออนไลน์จำนวนมากมีความบิดเบือน

แนวคิด “Buddhist Media Literacy” จึงถูกผลักดัน โดยใช้หลักกาลามสูตรและการตัดอคติ 4 เป็นเครื่องมือ พระสงฆ์ได้รับการอบรม “รู้เท่าทันสื่อออนไลน์ รู้ภัยไซเบอร์ ทันโลก AI” เพื่อทำหน้าที่ผู้นำทางปัญญาในยุคดิจิทัล

สภาวะทวิลักษณ์: ศรัทธาดั้งเดิมกับเทคโนโลยีขั้นสูง

งานวิจัยปี 2569 เรื่อง Ancient Faith in the Digital Era ชี้ว่า ความเชื่อไทยมิได้ลดลงจากเทคโนโลยี แต่กลับ “ซ้อนทับหลายชั้น” ผู้คนบางส่วนใช้ AI เพื่อการเจริญสติ ขณะที่อีกส่วนใช้เพื่อพยากรณ์หรือเสริมโชคลาภ

โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่เพียงการพัฒนาเทคโนโลยี แต่คือการวางกรอบความคิดให้สังคมเห็น AI เป็น “เครื่องมือ” ไม่ใช่วัตถุบูชาใหม่

บทสรุป: จากจักรวาลวิทยาโบราณสู่เทคโนโลยีอนาคต

พลวัตพุทธปัญญาประดิษฐ์ในไทยสะท้อนการปรับตัวระดับฐานรากของสถาบันศาสนา

ด้านภววิทยาและจริยธรรม: AI เป็นกลไกไร้รูปนาม ไม่อาจบรรลุธรรม แต่ต้องถูกกำกับด้วยมรรคมีองค์ 8 และพรหมวิหาร 4

ด้านนวัตกรรมสุขภาวะ: SabaiJai และ AIBM แสดงศักยภาพ AI ในฐานะกัลยาณมิตร

ด้านสถาบันและสื่อ: มหาวิทยาลัยสงฆ์กำลังสร้างพุทธนวัตกร และยกระดับภูมิคุ้มกันข่าวปลอม

แม้สังคมไทยจะยังมีความเชื่อแบบดั้งเดิมผสานกับเทคโนโลยี แต่ทิศทางปัจจุบันชี้ว่า หากปรัชญาพุทธปัญญาประดิษฐ์ได้รับการพัฒนาอย่างเป็นระบบ ก็อาจก้าวขึ้นเป็นศาสตร์สำคัญของโลกอนาคต ที่ไม่เพียงรับมือวิกฤติ AI ล้นเกิน แต่ยังสนับสนุนสันติภาพและการลดทอนทุกข์ของมนุษยชาติอย่างยั่งยืน.