ท่ามกลางกระแสดิจิทัลดิสรัปชันและการปฏิวัติอุตสาหกรรมครั้งที่ 4 ที่เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) กลายเป็นกลไกหลักของโลกยุคใหม่ วงการพุทธศาสนาไทยกำลังเผชิญจุดเปลี่ยนสำคัญครั้งประวัติศาสตร์ นักวิชาการและคณะสงฆ์จำนวนหนึ่งเสนอให้เกิด “การเปลี่ยนผ่านกระบวนทัศน์” ด้านการสื่อสารธรรมะอย่างเป็นระบบ เพื่อรักษาแก่นธรรมควบคู่กับการประยุกต์เทคโนโลยีขั้นสูง

ภายใต้กรอบ พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 คณะสงฆ์ไทยต้องเผชิญความท้าทายใหม่ เมื่อข้อมูลธรรมะสามารถถูกประมวลผล สังเคราะห์ และเผยแพร่ผ่านอัลกอริทึมได้อย่างรวดเร็ว ทั้งยังมีความเสี่ยงจากข่าวปลอม ดีปเฟก และอาการ “Hallucination” ของโมเดลภาษา ทำให้บทบาท “พระสื่อสารธรรม” ไม่อาจยืนอยู่ในรูปแบบเดิมได้อีกต่อไป

จาก “พระสื่อข่าว” สู่ยุทธศาสตร์สื่อสารธรรมะ 4 มิติ

พัฒนาการเผยแผ่พระพุทธศาสนาเดินทางไกลจากมุขปาฐะ ใบลาน สื่อสิ่งพิมพ์ วิทยุ โทรทัศน์ จนถึงโซเชียลมีเดีย ในช่วงก่อนดิจิทัล เคยเกิดกรณีถกเถียงเรื่องภาพ “หลวงพ่ออุลตร้าแมน” ซึ่งผสานพุทธศิลป์กับฮีโร่ร่วมสมัย สะท้อนความพยายามสื่อสารกับคนรุ่นใหม่ แม้จะก่อกระแสวิพากษ์ในสังคมพุทธ

ต่อมา ยุคโซเชียลมีเดียได้ก่อรูปแนวคิด “พระสื่อข่าว” ที่พระสงฆ์ต้องมีทักษะจับประเด็นข่าว วิเคราะห์สังคม และสื่อสารธรรมะผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์ ปรากฏการณ์พระนักเทศน์รุ่นใหม่ที่ไลฟ์สดสนทนาธรรมจนมียอดผู้ชมหลักแสน แสดงให้เห็นพลังของสื่อดิจิทัลที่ทะลุข้อจำกัดด้านเวลาและสถานที่

อย่างไรก็ตาม นักวิชาการเสนอว่าการสื่อสารยุค AI ต้องตั้งอยู่บนกรอบ 4 มิติ ได้แก่

จุดเด่น – ชื่นชมเสริมพลังบวก

จุดต่าง – ยอมรับความหลากหลาย

จุดยืน – วิพากษ์ตน ลดอัตตา

จุดร่วม – สร้างเป้าหมายร่วมบนฐานเมตตาธรรม

กรอบดังกล่าวถูกอธิบายว่าเป็นรากฐานของ “4 ร่ม” ได้แก่ ร่มเงา ร่มเย็น ร่มญาติ และร่มธรรม เพื่อสร้างสันติภาพในสังคมพหุวัฒนธรรม

บูรณาการ EF และกรอบ “4 ส.” สู่การพัฒนาศักยภาพพระสงฆ์

เมื่อข้อมูลหลั่งไหลไม่หยุด พระสงฆ์จำเป็นต้องเสริมทักษะ Executive Functions (EF) ได้แก่ ความจำเพื่อใช้งาน การยั้งคิดไตร่ตรอง และความยืดหยุ่นทางความคิด โดยบูรณาการกับแนวคิด “4 ส.” จากหนังสือ FUTURE ปัญญาอนาคต ของ ภิญโญ ไตรสุริยธรรมา ได้แก่ สร้างตัวตน สร้างชีวิต สร้างภารกิจ และสร้างอนาคต

เป้าหมายคือให้พระสงฆ์ก้าวจาก “ผู้บรรยาย” สู่ “ผู้อำนวยความสะดวกทางปัญญา” ที่มีอัตลักษณ์ชัดเจน พร้อมรับมือเสียงวิพากษ์ในโลกออนไลน์ และมุ่งผลสัมฤทธิ์ทางธรรมมากกว่ายอดวิว

ปฏิจจสมุปบาทโมเดล: เมื่อระเบียบวิธีวิจัยเชิงพุทธพบ AI

รายงานเชิงวิชาการชี้ว่า “ปฏิจจสมุปบาท” สามารถตีความเป็นระเบียบวิธีวิจัยเชิงพุทธที่สมบูรณ์แบบ ตั้งคำถามเชิงเหตุปัจจัย วิเคราะห์บริบท ทดลอง และทดสอบโมเดล คล้ายกระบวนการ Machine Learning ในโลกปัญญาประดิษฐ์

แนวคิดนี้เสนอให้เติมมิติ “อิทัปปัจจยตา” และจริยธรรมเข้าไปในสถาปัตยกรรม AI เพื่อป้องกันไม่ให้เทคโนโลยีวิวัฒน์โดยปราศจากกรอบมนุษยธรรม

“ทานนิยม” ทางเลือกใหม่ของเศรษฐศาสตร์ศาสนาดิจิทัล

ท่ามกลางระบบทุนนิยมที่เน้นการแข่งขัน มีข้อเสนอให้คณะสงฆ์ปรับสู่กระบวนทัศน์ “ทานนิยม” (Dana-ism) เน้นการแบ่งปัน Open-source ความรู้ธรรมะ สร้างเครือข่ายมากกว่าผูกขาด และวัดคุณค่าจากการดับทุกข์แทนตัวเลขทางการตลาด

แนวคิดนี้เชื่อมโยงกับทานบารมีของพระเวสสันดร และมองว่าการเปิดองค์ความรู้สู่สาธารณะในยุค AI คือมิติใหม่ของการบำเพ็ญทานระดับองค์กร

กรณีศึกษา: จาก “SabaiJai” ถึง “Buddharoid”

ในประเทศไทย มีการพัฒนาแชตบอต “SabaiJai” โดย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ใช้โมเดล GPT-4o ให้คำปรึกษาด้านความเครียด ผ่าน LINE ตลอด 24 ชั่วโมง ผสานหลักพละ 5 กับทฤษฎีจิตวิทยาความเข้มแข็งทางใจ

ระดับสากล แพลตฟอร์ม Eightfold Path พัฒนา “Noah AI” ด้วยเทคโนโลยี RAG จำกัดฐานข้อมูลเฉพาะธรรมะที่ผ่านการคัดกรอง ลดปัญหา Hallucination และทำหน้าที่เป็น “เครื่องมือสะท้อนความคิด” มากกว่าครูผู้สั่งสอน

ขณะที่ญี่ปุ่น มหาวิทยาลัยเกียวโตเปิดตัว มหาวิทยาลัยเกียวโต พัฒนา “Buddharoid” หุ่นยนต์สงฆ์ฮิวแมนนอยด์ ตอบปัญหาทางจิตวิญญาณ ท่ามกลางสังคมสูงวัย แม้จะก่อคำถามจริยธรรมอย่างกว้างขวาง

ข้อเสนอจัดตั้ง “AICTS” ยุทธศาสตร์อธิปไตยดิจิทัลสงฆ์

นักยุทธศาสตร์เสนอจัดตั้ง “สภาปัญญาประดิษฐ์แห่งคณะสงฆ์ไทย” (AICTS) ถอดบทเรียนจาก National AI Council ของสิงคโปร์ บริหารแบบ “รวมศูนย์ยุทธศาสตร์ กระจายการปฏิบัติ”

ภารกิจหลัก 6 ด้าน ได้แก่

Digital Monk ID & Blockchain ป้องกันพระปลอม

โมเดล SanghaGPT ฝึกจากพระไตรปิฎกโดยตรง

Precision Dhamma วิเคราะห์ทุกข์เชิงสถิติ

Smart Temples บริหารพลังงานอัจฉริยะ

Health Analytics ดูแลสุขภาพพระสงฆ์

Adaptive Learning Platform ลดเหลื่อมล้ำการศึกษาสามเณร

พร้อมกำหนดมาตรฐาน “Algorethics” ผสานกรอบ Rome Call for AI Ethics กับสัมมาทิฏฐิและสัมมาวาจา

มนุษย์ยังจำเป็นหรือไม่ ในยุค AI ธรรมะ?

แม้เทคโนโลยีจะก้าวไกล แต่ประเด็นสำคัญที่สุดยังเป็นคำถามเชิงปรัชญา นักคิดอย่าง ซงซาร์ เคนเซ รินโปเช ตั้งข้อสังเกตว่า AI อาจประมวลผลข้อมูลได้มหาศาล แต่ไม่อาจมี “กระแสจิต” หรือศักยภาพในการหลุดพ้น

รายงานชี้ 3 เหตุผลที่พระสงฆ์มนุษย์ยังไม่อาจถูกแทนที่

ช่องว่างระหว่างข้อมูลกับการดำเนินชีวิตจริง

พลังงานแห่งความสงบและแรงบันดาลใจที่เกิดจากการปฏิบัติ

ความสามารถใช้อุบายตามจริตด้วยความเห็นอกเห็นใจ

บทสรุป

การก้าวเข้าสู่ยุคปัญญาประดิษฐ์ไม่ใช่ภัยคุกคาม หากแต่เป็นบททดสอบความสามารถของคณะสงฆ์ไทยในการรักษาสมดุลระหว่าง “แก่นธรรม” กับ “เทคโนโลยี” ข้อเสนอ AICTS และกระบวนทัศน์ทานนิยมสะท้อนความพยายามสร้างอธิปไตยทางดิจิทัลทางศาสนา

ท้ายที่สุด แม้ AI จะเป็นเครื่องมือทรงพลัง แต่บทบาทพระสงฆ์ในฐานะหลักฐานเชิงประจักษ์ของการขัดเกลากิเลส และผู้จุดประทีปแห่งความเมตตา ยังคงเป็นหัวใจของพุทธศาสนาในศตวรรษที่ 21 ท่ามกลางจักรวาลข้อมูลที่ขยายตัวไม่สิ้นสุด.